بلا و ابتلا و فتنه نامبرده است . و به طور كلى و عام مىفرمايد :
« ما آنچه را بر روى زمين است زيور آن قرار داديم تا مردم را بيازماييم كه كدام يك بهتر عمل مىكنند . » « 1 » و چنان كه ملاحظه مىشود آيات امتحان ، بلا را به كليه امور مربوط به انسان تعميم مىدهد چه آنهايى كه به وجود او و اعضاى وجود او مربوط مىشود مانند گوش و چشم و زندگى و چه آنهايى كه از حيطهء وجود او خارج است اما به نحوى با او ارتباط دارد ، مانند فرزند و همسر و ايل و تبار و دوست و مال و مقام و هر آنچه به نوعى از آن بهرهمند مىشود . نيز نقطه مقابل اين امور مانند مرگ و ديگر مصيبتهايى كه به انسان مىرسد . خلاصه آن كه اين آيات هر جزئى از اجزاى عالم و هر حالتى از حالات انسان را كه با انسان ارتباط پيدا مىكند ، وسيلهء امتحان و آزمايش خداوند از انسان برمى شمارد . « 2 » بر اساس آيات قرآن مجيد ، انسان در همهء مراحل زندگى مورد آزمايش گوناگون قرار مىگيرد . خداوند براى تربيت انسان هميشه او را در كورههاى داغ امتحان قرار مىدهد تا جاذبههاى روحى و قلبى او را بيازمايد .
مال و فرزند دو عامل مهم نزد خداوند است كه مىفرمايد :
وَاعْلَمُواْ أَنَّمَآ أَمْوَ لُكُمْ وَأَوْلدُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ » « 3 »
و بدانيد كه اموال و فرزندانتان فقط وسيلهء آزمايش شماست ، وخداست كه پاداشى بزرگ نزد اوست .
فتنه گاه آزمون خير و گاه آزمايش شر است . تا جوهرهء باطن در دو وضعيت مشخص شود كه مىفرمايد :
هامش
( 1 ) - كهف ( 18 ) : 7 .
( 2 ) - تفسير الميزان : 4 / 31 - 36 ، كلام فى الإمتحان و حقيقته .
( 3 ) - أنفال ( 8 ) : 28 .