چنان كه ياد كرديم ، همهء جوامع دينى از برنامه و نظام خاصى برخوردار بوده‌اند و جرقّه‌هاى نخستين تمدّن بشرى نيز از سوى پيامبران و در ميان دينداران زده شده است ، حتى قرآن مجيد اختراع صنايع خاصّى را به پيامبران نسبت مىدهد و گوشه‌اى از سلطنت پرشكوه حضرت سليمان ( ع ) را بازگو كرده است . لذا انديشهء تمدّن نيز از دين سرچشمه مىگيرد . اگر تمدّن را به معناى شهرنشينى و رويكرد به ظرافت و انس و معرفت و مرحلهء كامل تربيت اجتماعى بدانيم ، « 1 » باز ، تمدن بخشى از معارف و آموزه‌ها دينى است و همواره دينداران بيش از ديگران متمدّن بوده‌اند . در اينجا دورنمايى از تمدّن بزرگ اسلامى را ترسيم مىكنيم . رهبر فرزانهء اسلام پس از هجرت « 2 » به مدينه در اولين فرصت ، حكومتى عادلانه و همه‌جانبه تشكيل داد و هر سازمان و تشكيلاتى كه در ادارهء مملكت نياز بود ، تأسيس كرد ، از جمله :