تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — صفحة 110

مسجدها عالىترين سازه‌ها را در معمارى اسلامى به وجود آورد . مسجد به اين نيّت ساخته مىشد كه باقى بماند ؛ در حالى كه بسيارى از بناهاى غير مذهبى على رغم توجه به تزئينات غنى آن ساختار سستى داشتند . همين امر موجب پايدارى بسيارى از مساجد نسبت به ساير بناها شده است . « 1 » از مساجد معروف سده‌هاى نخستين اسلام ، مسجد نبوى در مدينه ، مسجد جامع بصره ، الأقصى در بيت المقدس ، جامع اموى در دمشق و جامع الأزهر در قاهره بودند كه در روزگاران امويان و عباسيان و فاطميان جايگاه درس و آموزش و آموختن بوده و دانشمندان و استادان به نام و بزرگى پرورش داده‌اند . « 2 » در مسجد سازى ، ايرانيان شيوه‌هاى نوينى را ابداع كردند . شيوهء خاص مسجد سازى ايران با استفاده از ايوان يا رواق - كه از ويژگىهاى آشكار خانه‌هاى ايرانى ، به ويژه در نواحى شرقى كشور و در معمارى كاخهاى عصر ساسانى بود - ميسّر گشت . در تمامى مساجد شهرهاى ديگر كشورهاى اسلامى ، مانند هند ، تركيه ، سوريه و . . . ، آثار هنرهاى مختلف ايرانيان را مىتوان مشاهده نمود . در واقع آنان ، مهارتها و هنرهاى خود را در صنايعى چون نساجى ، منبّت كارى ، نقاشى و . . . در بناى مساجد به ظهور رسانيده‌اند . در كتاب « تاريخ ايران از اسلام تا سلاجقه » آمده است : اوج خلاقيت هنرى در بناى مساجد به ظهور رسيد كه بسيارى از آنها سزاوار تحسين و تمجيد مىباشند در بناى مساجد عصارهء ابتكار و هنرهاى مختلف آميخته بود . معمارى در توازن اجزاء مىكوشيد . نقاشى به نقوش و رنگهاى كاشىها توجّه كرده بود . خوشنويسى ، لوح‌ها و كتيبه‌ها را جلوه مىداد ، شعر موعظه‌ها را تكميل كرد و حتى صنايع دستى همچون فرشهاى زيبا ، قنديلهاى بلند و منبت كارى شده در تكميل زيبايى آنها ، نقش آفريدند و بدين گونه مظاهر گوناگون فرهنگ اسلامى چنان در بناى مساجد ظهور يافت كه امروزه مىتوان از طريق آنها تصوير روشنى از ذوق و هنر ايرانى - اسلامى را ترسيم نمود . « 3 » اوج هنر ايرانيان در بناى مساجد در دورهء صفوى به ظهور رسيد . در آن دوره مساجد عالى و باشكوه مانند مسجد شيخ لطف اللَّه ساخته شد كه تمجيد همگان را برانگيخته است . « 4 »