اسلام متمركز نمود . جنگ در ساعات نخستين به سود سپاه توحيد تمام شد و دشمن شكست سختى خورد ، ولى مسلمانان مرتكب دو خطاى بزرگ شدند كه موجب شد سپاه اسلام ضربات سختى رااز دشمن متحمل شود و شهداى بسيارى را در اين جنگ تقديم كند ؛ هر چند كه در مراحل پايانى جنگ ، در اثر مقاومت دليرانهء تعداد كمى از دلاوران اسلام به ويژه فداكاريها و شجاعتهاى امير مؤمنان على عليه السلام ، مسلمانان ، برندهء نهايى جنگ شدند .
نخستين خطاى بزرگ را تير اندازان مرتكب شدند كه سنگر خود را رها كرده و به جمع آورى غنايم روى آوردند ، و دشمن توانست با شكست دادن بقيه آنان كه تعداد انگشت شمارى بودند از تنگه عبور كرده و پشت سر سپاه اسلام ظاهر شود .
اشتباه ديگر را فرماندهان ميمنه و ميسره مرتكب شدند . بدين ترتيب كه ميمنه و ميسرهء لشكر اسلام به فرماندهى اسَيد بن حضير و حباب بن منذر ، خود را در نيروهاى قلب سپاه توحيد ادغام كرده و با آنان يكى شدند ، هر چند كه آنها اين عمل را از روى حسن نيت انجام دادند و انگيزهء بدى نداشتند . تصور آنها اين بود كه با اين كار ، سپاه ضربتى نيرومندى به وجود آورند كه قلب سپاه دشمن را درهم بشكند و كار جنگ را يكسره كند ، ولى اين كار موجب شد كه ميمنه و ميسرهء دشمن بى معارض باقى بماند ، و نيرويى براى مقابله در برابر آن وجود نداشته باشد . در نتيجه ، دشمن با استفاده از خطاى تير اندازان ، كه به آن اشاره شد ، توانست از تنگه بگذرد ، و از پشت به نيروهاى اسلام حمله ور شود ، و تلفات بسيارى رابه نيروهاى اسلام تحميل كند .
ابن ابى الحديد معتزلى اين تحليل زيبا را از استاد خود ، دربارهء شكست مسلمانان در احُد نقل مىكند ، او مى گويد :
سرداران صدر اسلام (فارسى) — صفحة 223
مساهمون: پژوهشكده تحقيقات اسلامى
ص٢٢٣