اين سياست غير اسلامى دربارهء موالى ، موجب بروز اختلاف ، كينه و عداوت ميان مسلمانان نسبت به يكديگر گرديد . و با گذشت زمان و عميقتر شدن كينهها ملل مختلفى كه در پرتو پرستش خداى يگانه و قرآن كريم تبديل به ملّت واحدى شده بودند مجدّداً از هم جدا شدند . و تشتّت و اختلاف ، جوامع اسلامى را فرا گرفت .
اين بحث در بخش زمينههاى سياسى بطور مفصّل مطرح خواهد . ان شاءالله .
تخدير افكار عمومى با نام دين
معاوية بن ابىسفيان براى تخدير افكار عمومى و از بين بردن سوء سابقه بنىاميّه و حاكميت بخشيدن آنها علاوه بر جعل حديث در مدح بنىاميّه و ذمّ ديگران و مخدوش ساختن شخصيّت پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندان بزرگوارش ، دو اقدام ديگر نيز انجام داد :
- پرورش مكاتب انحرافى براى توجيه خلافهاى گذشته و آينده .
- بهرهبردارى از قتل عثمان و رنگ دينى دادنبه لشكركشىها و جاهطلبىهاى امويان .
الف - پرورش مكاتب انحرافى
معاويه با مهجور و خانهنشين ساختن كامل اهل بيت پيغمبر صلى الله عليه و آله كه وارثان علوم نبوى بودند ، توانست رابطه اكثريت مردم را با آنها قطع نمايد . نتيجه اين سياست از بين رفتن مرجعيّت علمى و دينى آگاه و قابل اعتماد در پاسخگويى به مسائل كلامى و دينى شد .
لذا كسانى مثل حسن بصرى بهعنوان مرجع پاسخگويى به سؤالات كلامى شناخته شدند و جلساتى براى بحث و گفتگوى كلامى منعقد كردند امّا از آنجا كه صلاحيّت لازم براى ايفاء اين رسالت خطير را نداشتند در پارهاى موارد نهتنها پاسخهاى آنها روشنگر نبود بلكه منشأ گمراهى و انحراف و احياناً عامل تشتّت عقايد و آراء مىگرديد چنان كه شيخ صدوق از عيسى بن يونس نقل كرده است كه ابن ابىالعوجاء از شاگردان حسن بصرى بود . و از راه توحيد منحرف شد . وقتى علّت را از او پرسيدند گفت : چون استادم