اين شيخ در اين كتاب مىخواهد اثبات بكند كه : ذات خدا داراى اسم و رسمى نيست ، و آن ما فوق أسماء و صفات اوست ؛ و آنچه در عالم متحقّق مىگردد با اسماء و صفات تحقّق مىپذيرد ؛ و آنها مبدأ خلقت عالم و آدم و موثّر در تدبير شؤون اين عالم مىباشند در بقاء و ادامهء حيات .
آن خدا اتّحادى با اسماء و صفات ندارد ، و اينها مستقلًا كار مىكنند ، و عبادت انسان به سوى اسماء و صفات خداوند صورتمىگيرد ، نه به سوى ذات او كه در وصف نمىآيد و در وهم نمىگنجد .
بنابراين ، شيخ احمد أحسائى خدا را مفهومى پوچ و بدون اثر ، خارج از اسماء و صفات مىداند ؛ و اينعينشركاست .
امّا عارف مىگويد : ذات خداوندِ بالاتر از توصيف و برتر از تخيّل و توهّم ، سيطره و هيمنه بر أسماء و صفات دارد ؛ و جميعاسماء و صفات بدون حدود وجودى خودشان و بدونتعيّناتو تقيّدات ، در ذاتأقدساو موجود مىباشند ؛ و همهءاسماء و صفات به ذات برمىگردند ، و مقصود و مبدأ و منتهى ذات است ؛ غاية الامر از راهاسماء و صفات . و ما در ( وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض ) [ 1 ] ، اشاره به همان ذات مىكنيم گر چه براى ما معلوم نباشد . - انتهى فرمايش حضرت قاضى .
بدين مناسبت شيخيّه و حشويّه كه رئيسشان شيخ احمد أحسائى است ، در قطب مخالف عرفا قرار دارند ؛ و لهذا اين همه با عرفا
هامش
[ 1 ] - سوره الأنعام ( 6 ) قسمتى از آيه 79 .