ملاحظه نمايد و بهتر او را بر كمون و سرّ خود مطّلع بيابد و خود را در پيشگاه او ضعيفتر ببيند به حقيقت نزديكتر بوده و دعاى او در چنين موقفى بهتر به منصّهء اجابت خواهد رسيد . بنده در اين حال كه خدا را حكيم مىداند ، در مقام عرض سؤال خواهى نخواهى امور را به دست با قدرت او مىسپارد ، و در عين آنكه دعا مىكند و حاجت مىطلبد ولى نفوذ قدرت قاهره و مشيّت غالبه را حاكم و وارد بر دعاى خود ديده ، قدمى از مقام تسليم فرو نمىگذارد ، و خدا را در مقام عرض و سؤال استخدام ننموده و دعاى او جنبهء فرمان و أمر را ندارد بلكه صرفاً التماس و انابه است ؛ چون مىداند كه علم او إحاطه دارد بر علوم خويش ، بنابراين هميشه دعاهاى خود را - غير از آنچه راجع به مغفرت و توبه و التماس درجات اخروى است - مقرون به مشيّت و مصلحت خدا مىكند و إصرار و إبرام بر خصوص تقاضاى محدود خود نمىنمايد .
در « مصباح الشريعة » در باب نوزدهم از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام روايتى بس نفيس در اين موضوع نقل مىكند :
قالَ الصّادِقُ عَلَيهِ السَّلامُ : احفَظْ آدابَ الدُّعاءِ و انظُرْ مَن تَدعُو و كَيفَ تَدعُو و لِماذا تَدعُو ! و حَقِّقْ عَظَمَة اللهِ و كِبرِياءَهُ و عايِنْ بِقَلبِكَ عِلمَهُ بِما فى ضَمِيرِكَ و اطِّلاعَهُ عَلَى سِرِّكَ و ما تَكونُ فِيهِ مِنَ الحَقِّ و الباطِلِ ! و اعرِفْ طُرُقَ نَجاتِكَ و هَلاكِكَ ، كَيلا تَدعُوَ اللهَ بِشَىءٍ عَسَى فِيهِ هَلاكُكَ و أنتَ تَظُنُّ أنّ فِيهِ نَجاتَكَ ! قالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ : وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَ كانَ الْإِنْسانُ عَجُولا . [ 1 ] وتَفَكَّرْ ماذا تَسألُ و كَم تَسألُ و لِماذا تَسألُ و الدُّعاءُ استِجابَة الكُلِّ مِنكَ لِلحَقِّ و تَذوِيبُ المُهجَة فى مُشاهَدَة الرَّبِّ و تَركُ الاختِيارِ جَمِيعًا و تَسلِيمُ الامُورِ كُلِّها
هامش
1 - سوره الإسراء ( 17 ) آيه 11 : [ انسان و آدمى ، ( خير و نيكى و شرّ و بدى خود را از هم تمييز نمىدهد و جدا نمىسازد ، و از اينرو ) به شرّ و بدى دعاء مىكند و آن را مىخواند مانند دعاء كردن او به خير و نيكى ، و آدمى ( در كارهايش بىتأمّل و انديشه ) بسيار شتابنده است . ]