خداست و او فعّال ما يشاء است و هيچ چيز مانع از ارادهء او نيست ؛ بنابراين علّت نوميدى و حرمان جز ضعف نفس داعى و عدم اتّكال او به خدا وجه ديگرى ندارد . اگر دعا كننده جدّى مطلب خود را طلب كند و خدا را قادر بر قضاء حاجت خود بيند ، و ارادهء خود را جدّاً به ارادهء خدا متّصل بيند ، دعاى او مستجاب خواهد شد .
يك علّت مهمّ عدم استجابت غالب دعاها سستى و نوميدى و شكّ و ترديدى است كه در دعا كننده وجود دارد ؛ او با خود مىگويد : دعا كردن كه ضرر ندارد ، دعا مىكنيم شد يا نشد ! همين سستى نيّت است كه استعداد را در داعى ضعيف نگاه مىدارد ؛ و چون افاضهء خدا بر انسان به اندازهء استعداد اوست ، بنابراين كسى كه هميشه خود را ضعيف النفس و شكّاك بار آورده ، همينطور كه در امور ظاهرى قدمهاى بلند و جدّى نمىتواند بردارد و در امور اجتماعى پيوسته ذليل و مغلوب و منفعل از افعال غير و متأثّر به آثار غير است ، همينطور از نقطهء نظر ارتباط به عوالم معنى ضعيف بوده و بواسطهء ترديد و شكّى كه دارد نمىتواند خود را به منبع عوالم معنى و خزائن عالم تقدير برساند و دعاى خود را به آن عالم پيوست دهد ، و معلومست كه : وَ إِنْ مِنْ شَىْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُوم . [ 1 ]
تقديرات اين عالم نزول اراده و فيضى است از عالم غيب ، و اين نزول بر حسب استعداد ذاتى و اكتسابى افراد خواهد بود . بنابراين اگر اين استعداد كه سرمنشأش يقين به خدا و صفات اوست قوى باشد ، تقديرات پر بهره و پر فيض و وسيع و پر دامنه بوده ، محيط بسيار وسيعى با شعاع بلندى محلّ ظهورات آثار اين فرد قرار مىگيرد ؛ و اگر اين استعداد ضعيف باشد - و ضعف او هيچ علّتى ندارد به جز ترديد و شكّ در خدا و صفات و أسماء حسناى او - در اين صورت
هامش
1 - سوره الحجر ( 15 ) آيه 21 : [ و هيچ چيزى نيست مگر آنكه خزينههايش نزد ماست ، و ليكن ما آن را پائين نمىآوريم مگر به اندازهء معيّن . ]