برجستهترين نكات در تبيين احاديث ادب ، عبارتاند از :
يك . معناى ادب
در احاديث اسلامى ، كلمه ادب به طور كلّى در سه معنا به كار رفته است :
الف تبلور ارزشهاى فطرى و عقلى و اجتماعى
امام على عليه السلام با اشاره به همين معنا فرمود :
كَفاكَ أدَبا لِنَفسِكَ اجتِنابُ ما تَكرَهُهُ مِن غَيرِكَ . « 1 »
تو را براى ادب كردن خويش ، همين بس كه از آنچه از ديگران نمىپسندى ، دورى گزينى .
لازمه اجتناب از آنچه انسان از ديگران ناپسند مىداند ، تبلور ارزشهاى فطرى ، عقلى و اجتماعى در گفتار و كردار است . كسى كه خود را متعهّد به رعايت اين ارزشها كند ، نيازى به مربّى و مؤدِّب ندارد ، چنان كه وقتى از عيسى عليه السلام پرسيدند : چه كسى تو را ادب آموخت ؟ فرمود :
ما أدَّبَنى أحَدٌ ، رَأَيتُ قُبحَ الجَهلِ فَجانَبتُهُ . « 2 »
كسى مرا ادب نياموخت ؛ بلكه زشتىِ نادانى [ و بىادبى ] را ديدم و از آن ، دورى گزيدم .
بىادبى در گفتار و كردار ، ريشه در جهل دارد . عقل ، انسان را مقيّد به رعايت ارزشهايى مىكند كه براى حفظ هويت انسانى ، راهى جز آن وجود ندارد . از اين رو ، امام على عليه السلام مىفرمايد :
حَسبُ المَرءِ . . . مِن أدَبِهِ ألّا يَترُكَ ما لا بُدَّ لَهُ مِنهُ . « 3 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : دانشنامه ميزان الحكمه : ج 2 ص 204 ح 777 .
( 2 ) . ر . ك : دانشنامه ميزان الحكمه : ج 2 ص 206 ح 782 .
( 3 ) . ر . ك : دانشنامه ميزان الحكمه : ج 2 ص 208 ح 790 .