1 . خداوند ، قبل از تولّد انسانها ، به خوشبختى و بدبختى آنها علم دارد
خداوند متعال ، سرنوشت همه انسانها را قبل از تولّد آنها مىداند ؛ امّا روشن است كه علم ازلى خداوند ، علّت صدور افعال انسان نيست . به سخن ديگر ، خداوند متعال مىداند كه هر انسانى با اراده و انتخاب خود ، چه راهى را در زندگى انتخاب مىكند . با اين فرض ، انسان در انتخاب راه خوب يا بد ، مجبور نيست . اين تفسير از حديث ، عينا از امام كاظم عليه السلام روايت شده است :
الشَّقىُّ مَن عَلِمَ اللّهُ وَ هُوَ فى بَطنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَيَعمَلُ أَعمالَ الأَشقياءِ ، وَ السَّعيدُ مَن عَلِمَ اللّهُ وَ هُوَ فى بَطنِ أُمِّهِ أَنَّهُ سَيَعمَلُ أَعمالَ السُّعداء . « 1 »
بدبخت ، كسى است كه خداوند از همان زمانى كه او در رحم مادرش است ، مىداند كه او كارهاى بدبختان را خواهد كرد ؛ و خوشبخت ، كسى است كه خداوند از همان زمانى كه او در رحم مادرش است ، مىداند كه او كارهاى خوشبختان را خواهد كرد .
به بيان روشنتر ، اگر معناى حديث مورد بحث ، اين بود كه خداوند متعال عدّهاى از مردم را فطرتا خوشبخت و مؤمن و عدّهاى ديگر را فطرتا بدبخت و كافر آفريده است ، انسانها در پيمودن راه سعادت و شقاوت ، مجبور بودند ، حالْ آن كه چنين نيست و آفريدگار جهان ، هيچ كس را بدبخت و كافر نيافريده و همه را فطرتا موحّد آفريده است ، چنان كه در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است :
إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقَهُ جَميعا مُسلِمينَ ، أَمَرَهُم وَ نَهاهُم ، وَ الكُفرُ اسمٌ يَلحَقُ الفِعلَ حينَ يَفعَلُهُ العَبدُ ، وَ لَم يَخلُقِ اللّهُ العَبدَ حينَ خَلَقَهُ كافِرا ، إِنَّهُ إِنَّما كَفَرَ مِن بَعدِ أَن بَلَغَ وَقتا لَزِمَتهُ الحُجَّةُ مِنَ اللّهِ ، فَعَرَضَ عَلَيهِ الحَقَّ فَجَحَدَهُ ، فَبِإِنكارِهِ الحَقَّ صارَ كافِرا . « 2 »
خداوند ، آفريدههاى خود را آفريد و به آنها دستور داد و نهيشان كرد . و كفر ،
هامش
( 1 ) التوحيد : ص 356 ح 3 ، بحار الأنوار : ج 5 ص 157 ح 10 .
( 2 ) الاحتجاج : ج 2 ص 223 ح 223 ، بحار الأنوار : ج 5 ص 18 ح 29 .