لا تَقولوا : أَجبَرَهُم عَلى المَعاصىَ ، فَتَظلِموه . « 1 »
نگوييد : آنها را به گناهان وا داشته ، كه به او ستم مىكنيد .
نيز از امام صادق عليه السلام روايت شده :
اللّهُ أَعدَلُ مِن أن يُجبِرَ عَبدا عَلى فِعلٍ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَيهِ . « 2 »
خداوند ، عادلتر از آن است كه بندهاى را به كارى وا دارد و آن گاه او را براى آن ، عذاب كند .
3 . مردود بودن نفى حسن و قبح عقلى و آموزههاى دينى
نظريّه جبر ، علاوه بر اين كه با عدل خداوند منافات دارد ، حكمت نبوّت ، امامت ، معاد و نيز همه آموزههاى دينى و حسن و قبح عقلى را نفى مىنمايد ؛ چرا كه انسان مجبور ، همچون حيوانات و جمادات خواهد بود و در مورد اين موجودات نمىتوان سخن از مسئوليت و تكليف و شريعت و معاد و ديگر آموزههاى دينى به ميان آورد .
بنا بر اين ، دلايلى كه آموزههاى يادشده را اثبات مىكنند ، همگى دلايل ردّ نظريّه جبر نيز هستند .
دو . نظريّه تفويض
تفويض در لغت ، به معناى واگذار كردن و تسليم كردن امرى به ديگرى است و در احاديث و علم كلام ، معانى متعدّدى دارد . در اين جا ابتدا به اين معانى اشاره مىكنيم و پس از آن ، معناى مورد بحث در مسئله جبر و اختيار را توضيح خواهيم داد .
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : ج 9 ص 14 ح 6105 .
( 2 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : ج 9 ص 20 ح 6114 .