1 . تمسّك به قضا و قدر
مهمترين دليل متكلّمان جبرىمذهب ، قضا و قدر خداوند است . در عبارات احمد بن حنبل ديديم كه وى اختيار انسان را منافى با عموميّت قضا و قدر خداوند مىداند . وى معتقد است كه اگر خداوند براى انسان ، كارى مثل خوردن شراب را تقدير كرده باشد ، ولى انسانْ آزاد باشد كه آن را ترك كند و اين كار را انجام ندهد ، خداوند ، مغلوب و انسان ، غالبْ فرض مىشود .
نقد دليل نخست
در پاسخ اين دليل ، بايد گفت كه قضا و قدر در افعال اختيارى انسان ، به معناى مجبور كردن او به اعمال خاصّى نيست ؛ بلكه تقدير خداوند در اين باره ، به اين معناست كه خداوند ، براى قدرت و توانايى انسان ، حدّى قائل شده و به اندازه معيّنى به انسان ، قدرت بخشيده است .
قضاى خداوند نيز به اين معناست كه خداوند به اين محدوديت ، حكم كرده و آن را ايجاد نموده است . البتّه به كار بردن اين قدرت محدود نيز ، مشروط به اذن خداست . بنا بر اين اگر انسان معصيت كند ، خداوند ، مغلوب نمىشود ؛ چرا كه خود خداوند ، قدرت معصيت را به انسان داده و در هنگام معصيت نيز ، تكوينا مانع صدور معصيت نشده است ، هر چند تشريعا و از طريق پيامبرانش به انسانها اعلام كرده است كه به معصيت ، رضايت تشريعى ندارد .
2 . تمسّك به توحيد افعالى
دليل ديگر طرفداران جبر ( از جمله اشعرى ) بر نظريّه جبر ، توحيد افعالى خداوند است كه بر اساس آن ، فاعل همه افعال ، خداست . او در اين باره به اين آيه استدلال كرده است :
" وَ اللَّهُ خَلَقَكُمْ وَ ما تَعْمَلُونَ "
« 1 »
وَ " ما تَعْمَلُونَ "
را همه افعال انسانها
هامش
( 1 ) صافّات : آيه 96 .