عوامل ديگر : با مرورى بر برخى از عوامل سابق الذكر كه صحابه را به حفظ و به خاطر سپردن كتاب و سنت تشويق مىكرد ، مىتوان عوامل ديگرى را نيز كشف كرد كه در دورانديشى و تأمل آنان نسبت به كتاب و سنت مؤثر بوده است . ازاينرو بدون آنكه قصد طرح مجدد آن عوامل را داشته باشيم تنها به بيان اجمالى آنها اكتفا مىكنيم .
1 . تيزهوشى و قدرت حافظه و طبع زلال و پاك صحابه و ساير خصوصياتى از اين دست كه در عامل دوم ذكر شد . بدون ترديد اين خصوصيات نيز يكى از عوامل حزمانديشى ايشان درباره كتاب و سنت بوده است . زيرا كسى كه با اين خصوصيات پرورش يافته است علىالقاعده بايد به محفوظات خود اطمينان داشته باشد ، لذا نيازى به جعل و تزوير ندارد و گستاخى و اسائه ادب نمىكند .
2 . عشق و علاقه اصحاب به خداوند و رسولش نيز از عوامل چنين حزمانديشى و احتياطى به شمار مىرود . زيرا عاشق كلامى را كه از معشوق او نقل شده است تنها پس از اطمينان از اينكه اين كلام بدون هرگونه تحريف و ترديد ، كلام معشوق اوست مىپذيرد و بدان خشنود مىشود . او هرگز نه به افترا و دروغ عليه معشوق خود رضايت مىدهد و نه دروغ بستن يا اسائه ادب به معشوق را در كلام خود مىپذيرد . به ويژه اگر دريابد معشوق آن اعمال را نمىپسندد . خواننده محترم را به عامل چهارم از عوامل حفظ كتاب و سنت توسط صحابه كه پيشتر ياد شد مراجعه مىدهيم .
3 . جايگاه صحابه در عرصه فصاحت و بيان و مقام ارجمند ايشان در نقد كلام و كمال استعداد و سليقه آنان در فهم اعجاز قرآن و بلاغت پيامبر ( ص ) . اين اوصاف ضرورتا حزم و احتياط و عدم پذيرش مواردى را كه كلام خدا و سخن پيامبر ( ص ) نبود بر اصحاب آسان و هموار مىساخت . زيرا آنان تفاوتهاى عظيم موجود ميان اسلوبهاى قوى و ضعيف سخن را درمىيافتند و كلام را با موازين و ضوابط صحيح بلاغت مىسنجيدند . ( رجوع شود به عامل پنجم از عوامل حفظ كتاب و سنت توسط صحابه ) .
4 . آگاهى اصحاب به مقام و منزلت كتاب و سنت در دين ، بدون شك ايشان را به رعايت احتياط و حزم و هشيارى نسبت به قرآن و سنت و اجتناب از ناروا بستن به آنها
هامش
خبر به روايت ابن حبان چنين است : « ما كان خلق أشد على رسول اللّه » در حالى كه در نقل مؤلف « ما كان خلق اشد على اصحاب رسول اللّه » آمده است . ( - صحيح ابن حبان ، ج 7 : 495 ) .