سادهلوحان باور كرده و چهرهء پاك دين را آلودهاند . آنكه منزلت و مقام آورندهء شريعت را شناخته و به كتاب خدا ايمان آورده ، شايسته نيست چنين سخنانى را بپذيرد « 1 » .
آنچه گفته شد نظرى دربارهء معناى استثنا بود . رأى ديگرى نيز وجود دارد كه استثناى مذكور در آيه را استثنايى حقيقى مىداند ، بدين معنا كه منظور از آن نسخ تلاوت است .
بنابراين راى ، معناى آيه چنين مىشود . خداوند متعال آيات را به پيامبرش تعليم مىدهد و از ذهن او به جز مواردى كه اراده فرمايد چيزى را فراموش نمىگرداند و اين موارد آياتى هستند كه بنا به حكمتى تلاوت آن نسخ شده است . عالمان و مفسران قرآن در مبحث نسخ علل و حكمتهاى اين نوع نسخ را تشريح كردهاند .
دليل بر صحت اين نظر فرموده خداوند سبحان است كه مىفرمايد :
« ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها . .
. » « 2 » در تفسير ابو السعود راجع به اين آيه آمده است :
اين آيه به صورت « ما ننسخ من آية او ننسكها » و همچنين « ما ننسك من آية او ننسخها » نيز خوانده شده است و معناى آن اين است كه هر آيهاى را بنا به حكمت و مصلحتى ، از نظر لفظ يا معنى يا هر دو ، برگيريم تا آيهاى نظير يا غير نظير جانشين آن سازيم ،
« نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها »
آيهاى ديگر خواهيم آوريم كه در نوع خود و يا از نظر ثواب براى بندگان از آيه منسوخ بهتر باشد . همچنين « نأت » با قلب همزه به الف نيز خوانده شده است . « او مثلها » يعنى يا از نظر نفع و ثواب مثل آن باشد « 3 » .
هريك از معانى سابق الذكر را براى استثناى مذكور در آيه
« سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى . إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ . . »
. « 4 » بپذيريم ، از آن فهميده نمىشود كه پيامبر ( ص ) از آيات غير منسوخى كه مأمور به تلاوت و تبليغ و حفظ قرائت و قرآنيت آن بوده حتى يك حرف را فراموش كرده است .
آنچه گفته شد در صورتى است كه مقصود از فراموشى محو كامل چيزى از خاطره
هامش
( 1 ) . تفسير جزء عم شيخ محمد عبده ، سورة الأعلى : 67 .
( 2 ) . « هر آيتى را كه نسخ كنيم يا از يادها ببريم بهتر از آن يا مانند آن را مىآوريم » . ( بقره : 106 )
( 3 ) . تفسير ابو السعود ، محمد بن محمد العمادى . جزء 1 : 142 ، دار احياء التراث العربى .
( 4 ) . أعلى : 6 .