است از « فاء » سببي ، چنانچه سابق اشاره به آن شد و « ذرعاً » تميز در نسبت به فاعل ودر معنى فاعل است به معنى « ضاق ذراعي » ، مثل : « طاب زيد نفسا » ؛ يعنى : « طاب نفس زيد » و « ذرع » در لغت ، به معنى وسع وطاقت است وضيق وتنگى . ذرع ، كناية است از عدم طاقت ، يعنى : اعطا فرما آنچه را طلب كردم ، به واسطهء آن كه به تحقيق تنگدل وبىطاقت شدهام از آنچه نازل شده ، فرود آمده به من اى پروردگار من !
وَامْتَلأتُ بِحَمْلِ ما حَدَثَ عَلَىَّ هَمّاً . « امتلأ » ، به معنى پرشدن و « با » در « بحمل ما حدث علىَّ همّاً » سبب است وتعديهء حدث به على به تضمين معنى غلبه واستيلا است و « همّا » ، منصوب است به نزع خافض ومفعول « امتلأت » است ، به واسطهء حرف « جر » مقدّر به تقدير « امتلأت من الهمّ » در كلام حذف وايصال شده [ مثل « واختار موسى قومه » « 1 » بتقدير من قومه ] ؛ يعنى : پر شدهام به سبب حمل چيزى كه حادث ومستولى شده است بر من از هم ، ومحتمل است كه « همّاً » نيز مثل « ذرعاً » ، تميز در نسبت به فاعل باشد ؛ ليكن « ذرعاً » ، تميز است از نفْس فعل مذكور ودر معنى فاعل است ، مر فعل مذكور را و « همّاً » ، تميز است از فعل مذكور ، وچون صلاحيت فاعليت [ نسبت ] به فعل مذكور ندارد ، از جهت آن كه هم مالي مىباشد نه ممتلى در معنى فاعل است مر ملاقى فعل مذكور را در اشتقاق ؛ يعنى فاعل است از « ملأ » واين كافى است در فاعليت تميز در نسبت ، چنانچه أهل عربيت ، تحقيق وتصريح نمودهاند كه هرگاه تميز در نسبت ، نسبت به فعل مذكور صلاحيت فاعليه نداشته باشد ، كافى است صلاحيت فاعليت آن نسبت به ملاقى فعل مذكور [ در اشتقاق ] ، مثل : « إمتلأ الإناء ماء » ومثل « وفجّرنا الأرض عيوناً » « 2 » كه « ماءً » و « عيونا » در معنى فاعل « ملأ » وفاعل « انفجر » اند ، نه فاعل « امتلأ » وفاعل « فجّر » .
هامش
( 1 ) . سورهء أعراف ، آيهء 155 .
( 2 ) . سورهء قمر ، آيهء 12 .