گاهى نيز حرف است و آن هم چندين معنا دارد : اول ، معناى مصدرى با قيد زمان ، مانند آيهى
مَا اسْتَطَعْتُمْ
( تغابن / 16 ) ، يعنى استطاعتكم و يا مصدرى بدون قيد زمان ، مانند آيهى
فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ
( سجده / 14 ) . يعنى بنسيانكم . دوم ، معناى نفى ، كه مانند افعال ناقصه عمل مىكند ، مانند آيهى
ما هذا بَشَراً
( يوسف / 31 ) و يا عمل نمىكند ، مانند آيهى
وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ
( بقره / 271 ) ، سوم زايد و مانع از عمل عاملى است كه جلو آن واقع شده است ، مانند جملهى « قلّما يدوم الوصال » و آيهى
إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ
( نساء / 170 ) . كه در مثال اول فعل « قلّ » و در مثال دوم حرف « إنّ » را از عملكردن باز داشته است . گاهى مانع از عمل نمىشود ، مانند آيهى
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ
( آل عمران / 159 ) .
25 - « من » با كسر ميم داراى چندين معناست :
اول : ابتداى غايت زمانى و مكانى .
دوم : انتهاى غايت مانند « قريب منه » يعنى إليه .
سوم : تبعيض ، مانند آيهى
حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ
( آل عمران / 93 ) ، يعنى بعض ما تحبون .
چهارم : تبيين ، يعنى بيانكردن جنس ، مانند آيهى
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ
( بقره / 106 ) و آيهى ( حج / 30 ) .
فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ .
پنجم : تعليل ، مانند آيهى
يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ
( بقره / 19 ) يعنى من أجل الصواعق .
ششم : بدل ، مانند آيهى
أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ
( توبه / 39 ) ، يعنى بدل الآخرة .
هفتم : تنصيص در معناى عام است ، مانند « ما جاءنى من رجل » چون بدون حرف من احتمال دو معنا دارد : اول اينكه جنس مرد نزد من نيامده ، دوم اينكه يك مرد نيامده است ، ولى ممكن است بيش از يك مرد آمده باشد . پس از دخول حرف « من » ، احتمال معناى دوم بر طرف و همان معناى اول كه جنس مرد نيامده است ، تعيين مىگردد .
هشتم : فصل يا تمييز بين دو ضد ، مانند آيهى
وَ اللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ
( بقره / 219 ) .