در جواز و وقوع اين قسم از نسخ بين علما اختلافى نيست .
در كتاب « اصول الفقه » آمده است :
« لا خلاف بين القائلين بجواز النسخ على انه يجوز نسخ الحكم الى اخف منه و الى ما يماثله . . . و الثانى كنسخ وجوب التوجه الى بيت المقدس بوجوب التوجه الى الكعبة » . « 1 »
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 301 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 237 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص 98 .
نسخ تحريم
برداشتن حكم حرمت نسخ تحريم ، به معناى نسخ حكم تحريم شرعى از جانب شارع است ، چه حكم ديگرى را جايگزين آن بنمايد چه ننمايد ، مانند : نسخ حكم حرمت زيارت قبور در صدر اسلام ، با عبارت « كنت نهيتكم عن زيارة القبور الا فزوروها » ؛ به اين بيان كه در صدر اسلام كه مسلمانان تازه به دين اسلام گرويده بودند ، به علت آنكه پدران آنها از كفار و مشركين بودند ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از زيارت قبور نهى فرموده و آن را حرام كرد ، اما بعد از مدتى كه بعضى مسلمانان از دنيا رفتند ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله حكم قبلى را نسخ فرمود .
ابن عقيل ، على بن عقيل ، الواضح فى اصول الفقه ، ص 140 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 71 .
نسخ تلاوت قرآن
نسخ تلاوت بخشى از قرآن با حفظ حكم مستفاد از آن نسخ تلاوت قرآن ، مقابل نسخ حكم قرآن بوده و عبارت است از نسخ تلاوت آيهاى از آيات قرآن كريم به وسيله دليل معتبر ، بهگونهاى كه حكم آن همچنان بر اعتبار خود باقى بماند .
نسخ تلاوت ، در ميان انديشمندان شيعه به تحريف برگشته و غير قابل قبول است ، اما بيشتر علماى اهل سنت ، به جواز و وقوع آن حكم دادهاند .
در كتاب « الذريعة فى اصول الشريعة » آمده است :
« و مثال نسخ التلاوة دون الحكم غير مقطوع به لانه من جهة خبر الآحاد و هو ما روى ان من جملة القرآن : « و الشيخ و الشيخة اذا زنيا فارجموهما البتة « فنسخت تلاوة ذلك » . « 1 * »
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص 98 .
غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 1 ، ص 123 .
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 306 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 54 .
نسخ تلاوت و حكم قرآن
نسخ تلاوت بخشى از قرآن به همراه حكم مستفاد از آن نسخ تلاوت و حكم قرآن ، عبارت است از نسخ تلاوت آيهاى از قرآن ، همراه با حكم آن ؛ به اين معنا كه بعد از نسخ ، نه حكم آن اعتبار دارد و نه تلاوت آن جايز مىباشد .
علماى شيعه ، نسخ تلاوت و حكم را جايز ندانسته و آن را نوعى تحريف مىدانند ، ولى علماى اهل سنت ، نسخ تلاوت و حكم را جايز شمرده و به وقوع آن معتقدند .
در كتاب « الذريعة الى اصول الشريعة » آمده است :
« و مثال نسخ الحكم و التلاوة معا موجود ايضا فى الاخبار الآحاد و هو ما روى عن عائشة انها قالت : كان فيما انزل الله سبحانه عشر رضعات يحرمن فنسخ به خمس و ان ذلك كان يتلى » . « 1 - »
غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 1 ، ص 123 .
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 306 .
نسخ جزئى
برداشتن حكم شرعى براى بعضى حالات يا افراد موضوع نسخ جزئى ، مقابل نسخ كلى بوده و به اين معنا است كه شارع مقدس حكمى را كه در ابتدا براى همه افراد موضوع وضع نموده است ، نسبت به بعضى حالات يا برخى افراد موضوع نسخ مىكند ، مانند آنكه حكم را بهطور عموم يا اطلاق تشريع مىنمايد ، سپس بعد از مدتى ، براى برخى افراد ، حكم جديد صادر نموده و حكم قبلى را از آنها برمىدارد و يا به حكم اولى قيدى اضافه مىكند .
مثال عرفى آن اين است كه قانونى تمام فروشندگان را به دادن صورت حساب به مشتريان خود موظف مىكند ، آنگاه قانون ديگرى صنف نانوايان را از اين حكم جدا مىنمايد .
مثال شرعى آن نيز اين است كه شارع مقدس طبق آيه :
وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً ،
« 1 * * » حد قذف را براى هر قذفكنندهاى ( زوج يا غير زوج ) هشتاد ضربه شلاق تعيين مىنمايد ، سپس طبق آيه :
وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ ،
« 2 » حكم حد قذف را از زوج به شرط لعان برمىدارد .
نكته :
نسخ جزئى شبيه تخصيص است ، زيرا به لحاظى مىتواند تخصيص باشد ، چون محدوديتى در افراد مشمول قانون عام است و به لحاظى مىتواند نسخ باشد ، چون از امتداد زمانى
هامش
( 1 ) . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 62 .
( 1 * ) . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 429 .
( 1 - ) . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 429 .
( 1 * * ) . نور ( 24 ) ، آيه 4 .
( 2 ) . نور ( 24 ) ، آيه 6 .