بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص ( 431 - 430 ) .
قصد امتثال
ر . ك : قصد امر
قصد امر
قصد اطاعت امر شارع هنگام اقدام به عمل قصد امر ، يكى از مصاديق قصد قربت ، و به معناى اقدام به انجام عمل ، به قصد اطاعت فرمان شارع است ، زيرا وى اهليت و شايستگى اطاعت را دارد ؛ به بيان ديگر ، التفات به امر مولا و انجام عمل به انگيزه امتثال امر مولا را قصد امر گويند .
در كتاب « اصطلاحات الاصول » آمده است :
« ثم ان الاتيان القربى الذى به يكون العمل عباديا و يسمى بالتعبدى ، على انحاء ؛ الاول : الاتيان به به قصد الامر » . « 1 »
در جواز و يا عدم جواز اعتبار قصد امر در متعلق امر ، ميان اصولىها اختلاف است ؛ بعضى با استناد به دلايلى همچون لزوم دور و تقدم شىء بر خود ، به امتناع ذاتى آن اعتقاد دارند .
( نظر مرحوم « آخوند خراسانى » و « نايينى » همين است ، ولى مرحوم « آخوند » از دور ، تقريرى دارد كه با تقرير مرحوم « نايينى » تفاوت دارد ) .
عدهاى بر اين باورند كه اعتبار قصد امر در متعلق امر ، امتناع بالغير دارد .
جمعى نيز به جواز آن معتقد هستند . « 2 »
نكته :
اختلاف در جواز يا عدم جواز اخذ قصد امر در متعلق امر ، در جايى فرض دارد كه اعتبار قصد امتثال امر در مأمور به ، از طريق امر واحد بيان شود ؛ ولى اگر با امر ثانوى بيان شود ، هيچگونه محذورى نخواهد داشت .
خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 260 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 2 ، 1 ، ص 149 .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 111 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 336 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 73 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ( المحشى ) ، ج 1 ، ص 357 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 103 و 106 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 158 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 77 .
قصد تعيين
ر . ك : قصد تمييز
قصد تفصيلى
نيّت انجام عمل معلوم به تفصيل قصد تفصيلى ، مقابل قصد اجمالى بوده و در جايى است كه مكلف به روشنى و تفصيل نوع عبادت را مىداند ؛ يعنى مىداند كه عبادت مشخص و معينى بر او واجب شده و با همان قصد و خصوصيت آن را انجام مىدهد ، مثل اينكه مىداند نماز ظهر بر او واجب گرديده و چهار ركعت نماز به قصد نماز ظهر بهجا مىآورد .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص ( 431 - 430 ) .
قصد تقرب
ر . ك : قصد قربت
قصد تمييز
التفات به عنوان مأمور به براى تمييز دو عمل مشابه تمييز ، در لغت به معناى جدا كردن و مشخص نمودن ، و در اصطلاح ، به معناى اداى عبادت با التفات به عنوان مأمور به است .
قصد تمييز ، عبارت است از قصد جدا كردن دو عمل مشابه از نظر هيئت و شكل ، از راه توجه به عنوان آنها هنگام امتثال ؛ براى مثال ، نماز ظهر و عصر از هر نظر مشابه هم مىباشد ؛ يعنى هر دو واجب و چهار ركعتى است و قصد تمييز ، در اينجا يعنى به جا آوردن چهار ركعت نماز واجب ، به قصد ظهر فقط يا به قصد عصر فقط .
قصد تمييز ، در جايى شرط است كه واجب از عناوين قصدى باشد ؛ يعنى انطباق عنوان واجب بر معنون آن ، بر قصد عنوان مأمور به متوقف باشد ، از آن رو كه صورت عمل در خارج ، بين اين عنوان مأمور به و عناوين ديگر مشترك است ؛ يعنى عنوان بر يكى از آن دو ، به تنهايى صدق نمىكند ، مگر با آوردن قصد مأمور به يا قصد تعيين .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 430 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 98 - 97 ) .
حايرى ، عبد الكريم ، درر الفوائد ، ج 1 ، ص 275 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 124 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 288 .
واعظى ، شمس الدين ، بداية الوصول لكنه علم الاصول ، ج 2 ، ص 288 .
قصد توصل
قصد رسيدن به ذى المقدمه هنگام انجام مقدمه « قصد » ، در لغت به معناى عزم ، و « توصل » به معناى رسيدن به چيزى است ، و قصد توصل ، در اصطلاح اصولىها به معناى انجام مقدمه از سوى مكلف به قصد رسيدن به ذى المقدمه است ، مثل : وضو گرفتن به قصد توصل و رسيدن به نماز .
اصولىها در بحث مقدمه واجب بنا بر ملازمه بين مقدمه و ذى المقدمه در اينكه وجوب مقدمى نسبت به چه امرى تحقق
هامش
( 1 ) . مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 276 .
( 2 ) . خمينى ، روح الله ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص ( 148 - 147 ) .