همهى انسانها و منطبق بردقت كامل و حكمت و علم است .
آيات و روايات بسيارى دلالت دارد كه قرآن مطابق فطرت و خواست بشر و تام و كامل و جامعالاطراف است ، و آنچه براى هر كس از نظر دين و قانون لازم باشد در قرآن شريف موجود است . و ما به برخى از اين آيات و روايات در بحثهاى گذشته اشاره كرديم :
« فاقموجهك للدين حنيفا فطرتالله التي فطرالناس عليها الاتبديل لخلقالله ذلكالدين القيم و لكن اكثر الناس لايعلمون »
« 1 » روى خود را بدون انحراف به راست و چپ به طرف دين اسلام كه دينى است مطابق با فطرت و خلقت انسانها متوجهساز ، تغيير و تبديلى براى خلقت خدا نيست دين راست و مستقيم است و زايل شدنى نيست ولى بيشتر مردم نمىدانند .
اسلام خود را جامعالاطراف و جوابگوى جامعهى بشريت مىداند ، و مدعى است هر چه علم و عقل ترقى كنند او بهتر مىتواند خود را عرضه كند ، چون مطابق با علم ، حكمت ، دقت و فطرت است .
مسالهى اجتهاد و هنر آن
واضحترين دليل برآنچه اسلام مدعى آنست « فقيه جامعالشرائط » است ، فقيه با آنكه احاطه برهمهى قرآن ندارد و نيز همهى روايات رسولاكرم و ائمهى طاهرين صلواتالله عليهم به او نرسيده ، و با آنكه در زمان غيبت از محضر امام عليه السلام دور و از راهنمايى او محروم است ، و با آنكه روايات پراكنده و گاه متعارض در دست اوست كه اين خود مشگل بزرگى بوجود مىآورد ، در عين حال مىتواند در امور دين جوابگوى بشريت باشد ، و اصولًا اگر فقيهى در جواب سؤالى كه مربوط به دين است درمانده شود فقيه جامعالشرائط نخواهد بود ، و اگر در رسالهى برخى فقهاء مىبينيم كه در مورد برخى مسائل نوشته است :
هامش
( 1 ) - سورهى روم آيهى 30