ثلاث نونات لفظا كما حذفت من انّى و الاصل انّنى ،
بِسُلْطانٍ مُبِينٍ
يعنى - الّا ان ياتينّى بحجّة واضحة يكون له فيها عذر ، فان قيل ما معنى قوله : « لاعذّبنّه » و المكلّف هو الذى يستحقّ العذاب ، فالجواب عنه من وجهين : احدهما انّه كان مأمورا بطاعة سليمان فاستحقّ العذاب على غيبته دون اذنه ، و الثّاني انّ معنى الاية لاؤدبنّه و غير المكلّف يؤدّب كالدّوابّ و الصّبيان .
« فَمَكَثَ »
- بفتح الكاف - قراءة عاصم و الباقون بضمّ الكاف و هما لغتان يعنى فمكث الهدهد بعد تفقّد سليمان ايّاه
غَيْرَ بَعِيدٍ
اى - زمانا غير طويل حتّى رجع و قيل مكث سليمان بعد تفقّد و توعّده غير طويل حتّى عاد الهدهد ، و قيل عاد الهدهد فمكث ، اى - وقف مكانا « غير بعيد » من سليمان .
فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ
اصحاب تواريخ و ارباب قصص سخنهاى مختلف گفتهاند درين قصّهء هدهد ، و قول علماء تفسير كه سير انبيا شناختهاند و دانسته آنست كه سليمان ( ع ) چون از بناى « بيت المقدس » فارغ گشت از شام بيرون آمد به قصد مكه و زيارت كعبه ، و با وى انس و جنّ و شياطين و وحوش و طيور و بر مركب باد ، تا رسيدند به زمين حرم و مدّتى آنجا مقام كردند چندان كه اللَّه خواسته بود ، هر روز قربان كردى پنج هزار شتر و پنج هزار گاو و بيست هزار گوسپند ، و آن گه اشراف قوم خود را گفت كه ازين زمين پيغامبرى عربى بيرون آيد كه بر خداى عزّ و جلّ هيچ پيغامبر گرامىتر از وى نيست سيّد انبياء است و خاتم رسولان و نام وى در كتب پيشينان ، هر كه با وى كارد مخذول و مقهور گردد و هيبت و سياست وى بر سر يك ماهه راه بدشمن رسد ، و نشست وى در مدينه باشد و دين وى دين حنيفى باشد ، طوبى او را كه وى را دريابد و بوى ايمان آرد و اتّباع سيرت و سنّت وى كند .
آن گه گفت از روزگار ما تا بروزگار وى قريب هزار سال بود . سليمان ( ع ) بعد از آن مدّتى انجا مقام كرد و مناسك بگزارد و از انجا قصد زمين يمن كرد ، بامداد از مكه برفت وقت زوال بصنعاء يمن رسيده بود راه يك ماهه زمينى و هوايى خوش ديد