تعقل به امره ، كما قال تعالى :
قالَتْ نَمْلَةٌ
، و كما قال :
وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَ الطَّيْرَ
، و كلّ مولود يولد على الفطرة ، اى : يولد و فى قلبه توحيد اللَّه ، و قيل : كانوا كالذّرّ كثرة لا صغرا ، و كانوا على اشخاصهم الّتى يكونون عليها ، و الاوّل اصح ، اذ لا ننكر قدرة اللَّه على ان يجعل الذّرّ عاقلا يفهم الخطاب ، و يسمع ، و يجيب . پس رب العالمين با ايشان خطاب كرد بىواسطه ، گفت :
أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ
؟ اين ا لست تقرير است نه استفهام ، به اقرار آوردن است چنان كه جرير گفت :
الستم خير من ركب المطايا * و اندى العالمين بطون راح ؟
ايشان را گفت : نهام من خداوند شما ؟ همه پاسخ دادند : بلى انت ربّنا . تويى خداوند ما . همه اقرار دادند ، امّا قومى بطوع از ميان جان ، و قومى بر تقيه از بن دندان ، مؤمنانرا تقرير بود ، و بيگانگان را تهديد . مؤمنانرا گفت بلطف : نه من خداوند شماام ؟
و بيگانگان را گفت بقهر : من خداوند شما نيستم ؟ همه گفتند : بلى ، و ربّ العزة جلّ جلاله خود دانست ، و در علم قديم وى بود كه از ايشان كيست كه تصديق كند در دنيا ، و بر آن عهد و اقرار بماند ، و مؤمن باشد ؟ و كيست كه آن را تكذيب كند و كافر گردد ؟
قالُوا بَلى شَهِدْنا
- روا باشد كه شهدنا با بلى پيوسته بود حكايت از آدميان كه ايشان گفتند :
بَلى شَهِدْنا
. آرى خداوند مايى ، گواهى بداديم ، و بر يكديگر گواه بوديم ، و تقديره : و أشهدهم على انفسهم ا لست بربّكم لئلا يقولوا يوم القيامة انّا كنّا عن هذا غافلين ؟
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا
، او يقولوا
أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ
؟
قالُوا بَلى شَهِدْنا
- اى : علمنا انّك ربّنا . و اگر شهدنا گسسته خوانى از « بلى » ، رواست ، چنان كه « بلى » وقف كنى آن گه گويى : « شهدنا » . « أن يقولوا » حكايت از اللَّه كه وى گفت جل جلاله گواه بوديم بر ايشان تا نگويند روز رستاخيز كه ما ازين اقرار