هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ
- هر چند كه اين خطاب با فرزندان آدم كرد ، اما مراد به آن آفرينش آدم است كه وى را از گل آفريد ، و فرزندان را از آب مهين ، چنان كه گفت :
« أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ »
؟ ابن عباس گفت : خلق اللَّه آدم من اديم الارض بعد العصر يوم الجمعة فسماه آدم ، ثم عهد اليه فنسى ، فسماه الانسان ، فو اللَّه ما غابت الشمس حتى اهبط الى الارض . آدم را از اديم زمين آفريد كه در آن زمين هم شور بود و هم خوش ، هر كه را از شور آفريد بدبخت آيد ، و اگر چه فرزند پيغامبر بود ، و هر كه را از خوش آفريد نيك بخت آيد ، و اگر چه فرزند كافر بود .
و
روى ابو هريرة عن النبى ( ص ) ، قال : « ان اللَّه خلق آدم من تراب و جعله طينا ، ثم تركه حتى كان حمأ مسنونا ، ثم خلقه و صوره ، ثم تركه حتى اذا كان صلصالا كالفخار ، مر به ابليس ، فقال : خلقت لامر عظيم ، ثم نفخ اللَّه فيه روحه » .
و روا باشد كه «
خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ »
بر عموم رانند ، و وجهه ما قيل ان اللَّه تعالى اذاب الطين ، و حوله نطفة ، و اودعه الاصلاب ، فيكون كل من خلق من نطفة مخلوقا من طين .
ثُمَّ قَضى أَجَلًا
- اين اجل مدت حيات فرزند آدم است آن روز كه ميرد .
وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ
- اين ديگر اجل مدت درنگ وى است در خاك تا روز قيامت ، و گفتهاند : اجل اول مدت بقاء عالم است يعنى كه اللَّه داند كه اين گيتى چند ماند ، و اجل ديگر وقتى است نامزد كرده بنزديك اللَّه در غيب علم وى ، كه اين گيتى كى بسر آيد ؟
و قيامت كى خواهد بود ؟ و قيل : قضى اجلا ، هو النوم ، و اجل مسمى عنده الموت .
و بدانكه قضا بر ده وجه آيد : يكى بمعنى وصيت ، و ذلك فى قوله تعالى :
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
. همانست كه در سورة القصص گفت :
إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ
يعنى عهدنا اليه و وصيناه بالرساله الى فرعون و قومه . وجه دوم بمعنى اخبار است ، چنان كه گفت :
« وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ »
اى اخبرنا بنى اسرائيل