قوله تعالى :
إِلَّا مَنْ ظُلِمَ
- « الّا » بمعنى لكنّ است ، و سخن مستأنف است ، كه سخن در
بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ
تمام شد . ميگويد كه : خداى دوست ندارد كه كسى را بد گويد . همانست كه جاى ديگر گفت :
وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً
. آن گه گفت :
لكن مظلوم اگر شكايت كند از ظالم ، او را رسد كه شكايت كند ، و آن گه در آن شكايت تعدّى نه روا باشد ، كه ربّ العزّة گفت :
وَ كانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً
- يعنى :
سميعا لقول المظلوم ، عليما بما يضمر . اين چون تهديدى است مظلوم را اگر اندازه در گذارد ، و بيش از قدر رخصت گويد . اگر كسى گويد : سخن بد گفتن نه در جهر پسنديده است نه در اسرار . پس تخصيص جهر درين آيت چه معنى دارد ؟ جواب آنست كه اين قضيّت حال آن كس است كه آيت بوى فرو آمد ، كه بجهر گفت .
اين هم چنان است كه جاى ديگر گفت :
إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا
. اين تبيّن در سفر و حضر هر دو واجب است ، امّا در سفر فرو آمد ، ازين جهت به سفر مخصوص كرد ، امّا سفر تنبيه مىكند بر حضر ، همچنين جهر تنبيه مىكند بر اسرار .
قوله :
إِنْ تُبْدُوا خَيْراً
- ميگويد : اگر عملى از اعمال بر آشكارا كنيد آن را يكى ده نويسند ، چنان كه گفت :
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها
،
أَوْ تُخْفُوهُ
يا پنهان در دل داريد ، يعنى : كه نيّت كنيد ، و همّت داريد ، امّا به عمل نكنيد ، آن را يكى يكى نويسند ،
أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ
- يا بدى از برادر مسلمان به تو رسد ، و تو از وى درگذارى ، و عفو كنى ،
فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً
- خداى در گذارندهء گناهان بندگانست ، و تواناست كه ايشان را ثواب نيكو دهد ، يعنى كه اگر تو از برادر مسلمان درگذارى خداى اوليتر و سزاوارتر كه گناهان تو درگذارد .