النوبة الثانية
قوله تعالى :
وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً
- اى : احكم دينا ممّن اخلص عمله للَّه ، و فوّض امره اليه ،
وَ هُوَ مُحْسِنٌ
اى : موحّد للَّه ، محسن الى خلقه ،
وَ اتَّبَعَ
دين اللَّه الّذى بعث به محمدا . ميگويد : كيست ديندار و پسنديدهتر از آن كس كه عمل خود از شرك و ريا پاك كند ، و كار خود باللَّه باز گذارد ، و اللَّه را كارساز و كار ران خود داند ؟ و آن گه با خلق خدا نيكوكار بود و مهربان ، بر پى آن دين ايستد كه محمد را به آن دين فرستاد ، و آن دين ابراهيم است و ملّت وى . ملّت ابراهيم در ملّت محمد داخل است . هر كه بملّت محمد اقرار دهد ، اتّباع ملّت ابراهيم كرد .
ابن عباس گفت : اقرار دادن به كعبه ، و نماز كردن به آن ، و طواف كردن گرد آن ، و سعى ميان صفا و مروه ، و رمى جمرات ، و حلق رأس ، و جملهء مناسك از دين ابراهيم است . هر كه نماز سوى كعبه كرد ، و به اين صفات اقرار داد ، اتّباع ملّت ابراهيم كرد . و اين در شأن ابو بكر فرو آمد بقول بعضى مفسّران .
حَنِيفاً
- حال عن ابراهيم ، او عن الضّمير فى
وَ اتَّبَعَ
، و معناه : مائلا عن جميع الأديان .
وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا
- ابن عباس گفت : ابراهيم مهماندار بود ، خانه بر سر راه داشتى ، تا هر كسى كه بر وى گذشتى ، وى را مهمان كردى . پس يك سال مردمان را قحط رسيد ، از ابراهيم طعام طلب كردند ، و ابراهيم را عادت بود كه هر سال بار از مصر آوردى ، از نزديك دوستى كه در مصر داشت . غلامان را و شتران را فرستاد نزديك وى ، بار خواست ، و بار نبود آن سال ، كه ايشان را هم