دبير از نبشتن ، چنانك اللَّه وى را در آموخت و با وى فضل كرد و بر ديگران افزونى داد بدبيرى ، پس گفت
وَ لْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ
املال و املا يكى است ، ميگويد تا آن كس كه دين بر وى است املا كند و به زبان اقرار دهد بر خويشتن و از خداى بترسد ، و از آنچه بر وى است از مال در املا كردن و اقرار دادن هيچ چيز بنكاهد .
بخس نقص است چنانك گفت
« وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ »
فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً
- سفيه جامهء باشد بد بافته و سست ، مى گويد - اگر آن كس كه به روى مال باشد نادان و نازيرك و سست خرد بود ، طفلى بود نا ،
أَوْ ضَعِيفاً
يا جاهلى نادريابنده ،
أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ
يا خود نتواند كه املا كند كه لال بود بى زبان
فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ
اللَّه ميگويد - فرمودم تا قيم ايشان يا ميراث دارايشان ، يا آن كس كه بجاى ايشان بود املا كند و بر دبير دهد براستى و انصاف .
وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ
اى و اشهدوا شاهدين
مِنْ رِجالِكُمْ
اى من اهل ملتكم ، و دو گواه خواهيد تا بر شما گواه باشند در آن معاملت كه كرديد . آن گه گفت :
مِنْ رِجالِكُمْ
از مردان شما كه اهل اسلام آيد ، يعنى كه تا دانند كه گواه مسلمان بايد .
فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ
- نگفت فان لم يكن رجلان ، كه آن گه تا مرد بودى گواهى زن روا نبودى . گفت :
فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ
معنى آنست كه اين دو گواه اگر نه مردان باشند كه مردى و دو زن باشد ، با وجود مردان هم روا باشد
مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ
ازين گواهان كه شما بپسنديد به عدالت و ثقت از مردان و زنان . جاى ديگر ازين گشادهتر گفت
وَ أَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ
.
فصل فى الاشهاد
بدانك اشهاد در عقود معاملات است يا در عقود مناكحات ، اما در عقود مناكحات : - بمذهب شافعى اشهاد فرض است . مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت
« كل نكاح لم يحضره اربعة