بود ندهد ، چون لؤلؤ نفيس و كنيزك آبستن ، و كنيزك نيكو با فرزند بهم ، و هر چند بر اين اصول تفريعات بسيارست ، اما شرط ما اختصارست . و آنچه در معاملات مهم است بدان اشارتى كرده شد ، اگر كسى را زيادتى شرح بايد ، بكتب فقه نشان بايد داد .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ
- تداين و مداينة با يكديگر افام دادن و ستدن است ، ادان يدين ، افام داد ، ادان يدان افام ستد . بعد از آنك تداينتم گفته بود « بدين » در افزود تا گمان نيفتد كه اين تداين بمعنى - مجازاة - است ، بل كه بمعنى معاطات است افام دادن و ستدن . فاكتبوه يعنى الدّين الى ذلك الاجل . خلافست ميان علما كه اين امر وجوب است يا امر تخير و اباحت . قومى گفتند كه امر وجوب است ، و اين نبشتن فرض است ، و همچنين اشهاد گفتند كه فرض است ، چنانك اللَّه گفت :
وَ أَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ
و دليل قول وجوب از خبر آنست كه رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت
« ثلاثة يدعون اللَّه فلا يستجاب لهم . رجل كان له دين فلم يشهد ، و رجل اعطى سفيها مالا و قد قال تعالى :
وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ
و رجل كانت عنده امرأة سيئة الخلق فلم يطلّقها »
و قول بيشترين مفسران آنست كه اين در ابتداء اسلام فرض بود پس منسوخ شد ، به آنچه گفت :
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ
اما امروز حكم اين كتابت و اشهاد در انواع بياعات بر استحباب است نه بر وجوب ، اگر خواهد كند و اگر خواهد نه .
وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ
- اى بين البايع و المشترى و المستدين و المدين
كاتِبٌ بِالْعَدْلِ
اى بالحق و الانصاف ، لا يزيد فى المال و الاجل و لا ينقص منهما
وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ
ضحاك گفت - در ابتداء اسلام بر دبير واجب بود اين نبشتن چون از وى در خواستنديد ، و همچنين بر گواه واجب بود ، پس منسوخ شد به آنچه گفت
وَ لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَ لا شَهِيدٌ
ميگويد
وَ لا يَأْبَ كاتِبٌ
مبادا كه سرباز زند