و اين بحث سر درازى دارد . قانون عقلى و علمى حكم مىكند كه در تزاحم اسباب ، سبب قوىتر مقدم مىشود ، انحصار اسباب در اسباب مادى متعارف نوع بىعقلى عاميانه است . علوم تجربى هنوز به آخرين مرحله خود نرسيده است .
در قرآن آمده است :
« فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ »
( حج : 15 ) ،
« وَ آتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً »
( كهف : 84 ) ،
« فَأَتْبَعَ سَبَباً » ،
« ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً » ،
« ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً »
( كهف : 85 ، 89 و 92 ) ،
« وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ »
( بقره : 166 ) ،
« فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ »
( ص : 10 ) و نيز سوره غافر آيه 21 و 27 را بخوانيد .
به اين آيه توجه كنيد :
يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ
( رحمن : 33 ) . سلطان يعنى قدرت ، و به هر مفهومى كه بگيريد جز سبب ، ديگر مفهومى ندارد ؛ يعنى شما از راه هاى آسمان ها و زمين به بيرون نفوذ نمى توانيد مگر به اسباب !
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ
( زلزله : 7 ) ؛ ذرهاى از كار هاى خير و شر در اين دنيا ، در آن دنيا ديده مىشود ، معناى روشن اين دو آيه همين است ، هر عمل سبب ديدن خود در آخرت مىشود و از اين قبيل عمومات زياد است ، حتى مسقطات عقاب در قرآن و حديث باز هم از خود اسبابى دارند . ولى آقاى سروش نظر خاصى به قرآن دارد ، و نمىخواهد كه خوابنامه داراى چنين قانون سببيت باشد ! . در حالىكه قرآن قوانين مهمى براى زندگانى انسان در همه قرنها دارد . « 1 »
اگر كسى صاحب وجدان بيمار نباشد مىداند كه باز بودن دستهاى خدا ( نافذ بودن اراده
هامش
( 1 ) - كتاب قوانين زندگانى در قرآن به همين قلم را مطالعه كنيد .