كه شكم ايشان پاره و شسته شده در حالى كه ايشان از هر عيب و نقصى طاهر و مطهّر بوده و چه گونه ممكن است عقايد قلبى به آب شسته شود ؟ ! ( مجمع البيان تفسير اول سوره اسراء ) .
البته اين تقسيم مخصوص به احاديث معراج نيست و در همهء موضوعات دينى جريان دارد . آنچه كه علّامه شهير مجلسى ( ره ) در جزء 18 ، بحارالأنوار از كتب حديثى نقل كرده است در حدود يكصدو بيست ( 120 ) روايت است كه نصف آنها براى اثبات هر مسأله دينى كفايت مىكند هرچند اسانيد هريك از آنها معتبر نباشد ؛ زيرا در تواتر ، وثاقت راويان آنها معتبر نيست و بدون آن به خبر منقول قطع حاصل مىشود . بلكه إطمينان به خبريكه ده سند - هرچند غير معتبر - داشته باشد پيدا مىشود بشرطيكه صاحب كتب و مؤلّفين ثقه و همه راويان آن كاذب نباشند ، بلكه بعضيها ثقه و بعضيها مجهول باشند ، و تواطؤ آنان بر كذب ميسّر نباشند ، مضمون مشترك آنها مورد وثوق افراد معتدل واقع شود و بقيه خصوصيات آن روايات غير معتبرالسند ثابت نمىگردد و إعتماد بر آنها شرعاً مجوّزى ندارد ، و إطمينان و وثوق در نظر عقلاء مانند حجّيت علم قطعى در نظر عقل معتبر است و از طرف شرع ردع نشدهباشند ؛ بلكه إطمينان و وثوق عرفاً نوعى از علم است كه عقلاى عالم من جمله مسلمانان به آن در امور دين و دنياى خود عمل مىكنند . به همين إطمينان مردم ناموس خود را با برادر خود مثلًا به سفر مىفرستند و بدون سند پول زيادى قرض مىدهند و در دعوتهاى همديگر مى روند به احتمال ضعيف به مسموم بودن غذا إعتناء نمىكنند .
به هر حال صحت قسم اوّل از تقسيم ثقة الإسلام طبرسى روشن است .
اما قسمت دوّم كه روايات متواتر نباشد و از كثرت آنها در كتب معتبر حديثى إطمينان به صحت پيدا نشود ، مجرد تجويز از نظر عقل و يا شرع ، موجب حجيت آن احاديث نمىشود ، و بايد اطلاق كلام طبرسى مرحوم اصلاح شود .
بحث مهمّ ديگر در اين جا اين است كه خبر واحد صحيح يا حسن و يا موثق در غير
افق اعلى (تفسير آياتى از قرآن مجيد) (فارسى) — صفحة 367
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص٣٦٧