به هر حال خداوند در سراسر قرآن با بندگان خود در مورد جزاى إيمان و عبادت و اطاعت و شكرگزارى و امثال اينها و در مورد جزاى كفر و عصيان وكفران از همين زاويه حسن و قبح با بندگان خود صحبت فرموده و به طور كلى فرموده :
« هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ »
( الرحمن : 60 ) ؛ به هر حال خداوند نه ترسى دارد و نه عجزى ، و نه احتياجى تا به توريه از الفاظ معانى ، غير آنچه را بندگانش مىدانند ، قصد فرموده باشد باطل است .
و گرنه ممكن است گفته شود ، وعده دوزخ و بهشت همه دروغ است . و دروغ براى ما قبيح است ، نه بر خداوند كه از نظام عقلايى ما بيرون است . اگر گفته شود كه خداوند حكم حسن و قبح را در رابطه و معامله با ما ، در اين دنيا قبول دارد ولى در آن دنيا از اعتبار ساقط مىشود . مىگوييم : اين ادعاى شما از جانب خداوند دليلى خارج از آيات قرآن ندارد . و اين آيات بطورى كه در بالا به آنها اشاره كرديم شامل دنيا و آخرت است ، نمىشود كه بگوييد وعده او در دنيا صادق است ولى وعده هايى كه در مورد آخرت داده به آمدن آن روز باطل و بى أثر مىشود ، گمان نكنم وجدان مسلمانى چنين چيزى را در مورد خالق كائنات بپذيرد . بلى در گذشته « 1 » ، نظريه مذكور را بطور مفصل به نحوى بيان كرديم كه گويا آن را پذيرفتهايم همين حرفى كه اينجا نوشتهايم و باور همهء متكلمان و مفسران است و ما تاكنون موافقى از آنان با كلام اين نويسنده و امثال او نديدهايم مورد باور ما است .
در هر امت ، يك رسول
« وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ . . »
( النحل : 36 ) ؛ محققاً در هر امت ، ما رسولى را بر انگيختيم كه خداوند را بپرستند و از طاغوت إجتناب و دورى كنند .
در اين آيه دو مطلب است :
اول : امت و جماعت ، تعداد مشخصى ندارد ، ولى كلمهء كل أمة ( هر امت و جماعت )
هامش
( 1 ) - در ذيل : يك سؤال مهم و مشهور تقريبا 12 ورق قبل