شرط است ) نباشد بلكه مراد مطلق اطاعت از دستورات او كه شامل همهى واجبات عبادى « 1 » . و توصلى و ترك محرمات باشد ، بالأخره انجام همهى واجبات و ترك همهى محرمات كه به دستور خدا باشد عبادت خدا شمرده مىشود والله العالم .
جواب
نگارنده همه اين مطالب را قبول دارد و عبادت علت خلقت جن و انس است ولى با توجه به آنچه كه در اول اين مبحث گفتيم علت غايى ثانوى است نه علت اولى منحصر به فرد و گرنه اين علت غايى در جاهل قاصر كه اكثريت كفار را در زمان غيبت انبياء ، بلكه حتى در زمان آنان به بيانى كه گذشت مشكل مىشود
عمده در آيات چهارگانه آيه اول است كه اگر آن را نص بدانيم بايد آن را تعبداً - ولو بر جواب سؤال هاى اول قادر نباشيم - بپذيريم و عقل خود را قاصر بدانيم و اگر آن را نص در مطلب ندانيم اشكالى ندارد كه آن را بر علت غايى ثانوى حمل كنيم . و علت اين حمل و يا تأويل ، مطالبى بود كه اول گفتيم و من تاكنون هيچ يك از مفسّرين و متكلّمين را نديدهام كه در اين بحث داخل شده باشند و يا به آن اشاره كرده باشند . والله العالم بأفعاله و أحكامه فى التكوين و التشريع و ما أوتيتم من العلم إلّا قليلًا .
خلقت إنسان
« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ »
( الحجر : 26 ) ما مؤكداً إنسان را از گل بر گرفته از لجنى متعفّن و تيره رنگ آفريدهايم . بحث در دو مقام است .
هامش
( 1 ) - عبادات به معناى اصطلاحى فقه عبارت از نماز ، روزه ، زكات ، حج ، جهاد ، خمس و بعضى از اعمال ديگر است . صحت توصليات بر اضافه آنها به خدا و قصد قربت موقوف نيست ولى عبادات مذكوره چنين نيستند و بايد براى خدا انجام شوند .