2 -
وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ، إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ
( هود : 118 ، 119 )
3 -
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا . .
( الملك : 2 )
4 -
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ
( المؤمنون : 115 )
آيا مى پنداريد كه ما شما را بيهوده آفريده ايم و شما به سوى ما بر نمىگرديد ؟ « 1 »
ممكن است از آيه استظهار شود كه علت خلق رجوع به قيامت است .
خلاصه اين چهار آيه : كه علت آفرينش جن و انس عبادت است و همين عبادت علت برگشتن به قيامت براى سزاى عمل است كه رفتن به دوزخ و بهشت باشد .
مراد از رحمت در آيه دومى رحمت تكوينى نيست تا ربطى به عبادت نداشته باشد ، بلكه مراد آيه اين است كه مردم هميشه ( در رسيدن به حق ) اختلاف دارند مگر آن كس كه رحمت حق شامل او شود و او را به ( دين واقعى خدا ) هدايت نمايد و اين رحمت به معناى هدايت است هدايت به دين حق ، پس هدايت تشريعى مىباشد نه تكوينى و براى همين هدايت تشريعى آنان را آفريده است .
عمل نيكو تر در آيه سوم هم عبادت و اطاعت حق است براى همين خلق شدهاند .
ممكن است مراد از عبادات تنها عبادات مصطلحه فقه ( كه قصد قربت در صحت آنها
هامش
( 1 ) - بخلاف آنچه كه در متن مىآيد اين آيه از سه آيه اول در اثبات اين كه علت غايى بندگى خدا و رجوع مردم به خدا ( براى ثواب و عقاب اخروى است ) دلالت قوى تر بطوريكه اگر تكليف و رجوع به قيامت نمى بود خلقت انسان عبث و بيهوده بود ! دارد .
بلى اين مطلب درست است ولى وجود اكثريت جاهل قاصر در نوع انسانى نيز قابل انكار نيست اينان تكليف منجزى ندارند تا ثواب و عقاب داشته باشند بنا براين مىگوييم مراد آيه فوق همه افراد انسان نيست بلكه خطاب به مؤمين و متعمدين و مقصرين هستند كه استحقاق عقاب را دارند و حجت بر آنان تمام است اگر براى اينان قيامتى نباشد خلقت شان عبث مىشود و علت غايى اول خلقت آنان را از بيهودگى بيرون نمىبرد .