صفات و اسماء او ، و وحدت افعال و كردار او ، در هر چيزى مىسازد و بنا مىكند ؛ و خشتها و آجرهاى اين عمارت روان وى را بر اين اصل روى هم مىچيند .
بنابراين ، اخلاق متّخذ از قرآن امرى جدا از عالم خلقت و امور طبيعى و تجربى و مشاهدات آفرينش نيست . و جهان آفرينش و اين سلسلهء دراز و طولانى موجودات شگرف و پيچيده نيز جدا و بىربط و بيگانه از روح و روان انسان نيستند . 1 همه با هم چون شير و شكر در آميختهاند ، و همه از يك پستان نوشيدهاند .
[ آيات آفاقيّه دعوت به توحيد و مكارم اخلاق دارد ]
اين از خصائص قرآن عظيم است كه دعوت به علوم تجربى و تفكّر در امور مادّى و طبيعى و پديدههاى آفاقيّه را ، راه براى تكامل معنوى و رشد و
هامش
( 1 ) - مستشار عبد الحليم جندى در كتاب « الإمام جعفر الصّادق » ص 294 گويد : « و در منهج عبرتآموزى و اعتبار به واقع يا به آثارى كه بر مطلوب دلالت مىكند واقعيّتى است كه نزديكتر است به تصديق از مجازفات فكرى . و در واقع مادّى ضمانتى است كه نتيجه و استخلاص را از ملموسات و محسوسات به حواسّ پنجگانه دور نمىدارد . و اين واقعيّت يا نزاهت فكرى ، ده قرن از واقعيّت اگوست كنت زودتر ، و از عقلانيّت دكارت نه قرن زودتر بوده ، همچنانكه از نظريّهء اطّراد علل جان استورات ميل « * » ده قرن زودتر بوده است . و بواسطهء اين قرون ، سبقت تمدّن و حضارت اسلامى بر حضارت اروپائى مسلّم است . » و در تعليقه گويد : « اگوست كنتAugusteComte( 1798 - 1857 ) داراى فلسفهء واقعيّت ، در قرن گذشته است . وى از مؤلّفات لايبنيتس ، و دكارت « * * » و فرانسس بيكن ، و قدّيس توماس آكويناس ، و راجر بيكن بهره يافته است . و اين دو نفر اخير از بزرگترين كسانى هستند كه از علم اسلام متأثّر و بهرمند بوده و آن را منتشر ساختهاند و در بسيارى از كتابهايشان تعبيرات اسلاميّه استعمال شده است . »
( * ) - جان استورات ميل ( 1806 - 1873 )
( * * ) - دكارتReneDescartes( 1596 - 1650 )
.