« و ياد بياور زمانى را كه پروردگارت به فرشتگان خود گفت : حقّا من قراردهندهء خليفهاى از خودم در روى زمين خواهم بود . فرشتگان گفتند : آيا تو در روى زمين قرار مىدهى كسى را كه فساد كند ؛ و خونهائى را بريزد ؟ - تا آخر آيه . » از اين آيه مىتوان استشمام سبق دورهء ديگرى براى انسانيّت نمود كه بر اين دورهء ما متقدّم باشد . و اشاره به اين معنى در تفسير اين آيه گذشت .
[ روايات وارده در اينكه خداوند قبل از آدم ، دورههائى از آدم آفريده است ]
آرى ، در بعضى از روايات وارده از ائمّهء اهل بيت عليهم السّلام ، اثبات ادوار كثيرى را قبل از اين دوره نمودهاند . » « 1 » و در بحث روائى آوردهاند كه : « در كتاب « توحيد » از حضرت صادق عليه السّلام در حديثى وارد است كه فرمود : لعلّك ترى أنّ الله لم يخلق بشرا غيركم ؟ ! بلى و الله لقد خلق ألف ألف آدم ؛ أنتم فى آخر اولئك الآدميّين .
« شايد تو چنين مىدانى كه خداوند بشرى را غير از شما نيافريده است ؟ ! آرى سوگند به خدا كه هزار هزار آدم « 2 » قبل از شما خلق نموده است ؛ و شما آخرين آدميان مىباشيد . » و ابن ميثم در « شرح نهج البلاغة » از حضرت باقر عليه السّلام مضمون اين روايت را نقل كرده است . و صدوق در « خصال » ايضا آورده است .
و در كتاب « خصال » از حضرت صادق عليه السّلام وارد است كه
هامش
( 1 ) - « الميزان فى تفسير القرءان » ج 4 ، ص 149 و 150
( 2 ) - مراد از آدم ، علم است و اسم خاصّ كه به سر سلسلهء نوع انسان اطلاق مىشود .
بنابراين بايد دانست كه مراد از هزار هزار آدم ، يك ميليون از آدميان نيستند كه خدا قبلا آفريده باشد ، بلكه يك ميليون سرسلسله هستند كه از هر سر سلسلهاى ، سلسلهاى از بنى آدم بوجود آمدهاند .