و ماوراء اين عالم را مشاهده ميكنند . گويا پنهانىهاى اهل برزخ را مىبينند ، تو گوئى كه قيامت وعدههاى خود را محقّق ساخته ، و پردهها را بر آنان دريده است ، و مىبينند آنچه را كه مردم نمىبينند ، و مىشنوند آنچه را كه آنان نمىشنوند . تا آنجا كه امام عليه السّلام ميفرمايد :
به درگاه پروردگار خود با حالت ندامت و اعتراف ناله ميزنند . وقتى بر ايشان مينگرى آنان را پرچمدار هدايت و رستگارى ، و چراغهاى هدايت در ظلمات و تاريكها مىيابى ، كه ملائكه آنان را در ميان گرفته و با فرشتگان سر و سرّى پيدا كردهاند . و آرامش و اطمينان بر دلشان مستولى گشته ، درهاى آسمان برويشان گشوده شده ، و مقام رفيع و با كرامتى برايشان آماده شده است ، در مقامى كه خداوند برايشان آگاه و از كوششان خشنود است ، و جايگاهشان را ثنا گويد : . . . تا آخر خطبه » . « 1 »
پس اينان به حقّ علماء بالله هستند . و اين مقام جايگاهى رفيع و جليل است كه دست ما به آن نرسد . از شرور نفس خود به خدا پناه مىبريم ، و به لطف و كرم وى تمسّك ميجوئيم .
سپس مرحوم حلّى قُدّس سِرُّه فرمود : بعضى احتمال دادهاند ، مراد از علماء بالله در قول امام عليه السّلام : « زمام امور به دست علماء بالله است » عارفين بالله است ، به قرينه اضافه آنها به خداوند متعال . و مراد از مجارى امور ، امور تكوينى است . و اين روايت ، دلالت بر ولايت تكوينى علماء بالله دارد . ولى اين احتمال بعيد است ، به قرينه جمله « امينان بر حلال و حرام » ( چون حلال و حرام مربوط به تشريع است نه تكوين ) . تا اينجا كلام مرحوم حلّى به پايان ميرسد .
6 - شيخ طبرسى در « احتجاج » از تفسير منسوب به امام حسن عسكرى عليه السّلام از امام صادق عليه السّلام در تفسير آيه :
وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ ،
« 2 » « بعضى
هامش
( 1 ) « نهج البلاغه » خطبه 220 ، ص 446 تا 448 از چاپ مصر - محمّد عبده .
( 2 ) سوره بقره ( 2 ) آيه 78 .