چون ضمير
كانُوا
در هر دو جا (
كانُوا لَهُمْ
و
كانُوا بِعِبادَتِهِمْ
) راجع به معبودات جمادى و نباتى غير از بشر و فرشتگان است ، و در اين آيه منصوص است كه اين معبودها در روز قيامت محشور ميگردند و به عبادت عابدينِ آنها كفر ميورزند ؛ و علّت اينكه ما در اينجا
مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ
را از غير ذوى العقول گرفتيم و ضمير
كانُوا
را به آن رجوع داديم ، آنست كه در سورهء فاطر مىفرمايد :
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ * إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَ لا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ .
« 1 » .
« اينست خداوند ، اى مردم ! پروردگار شماست ! پادشاهى و حكمرانى اختصاص به او دارد . و آن كسانى كه شما از غير خدا آنها را ميخوانيد ، به قدر يك قِطمير ( پوست نازكى كه بين پوست خرما و هستهء آن است ) اختيار و ملكيّتى ندارند ؛ اگر شما آنها را بخوانيد ، صداى شما را نمىشنوند ! و اگر بشنوند ، اجابت نمىكنند ! و در روز قيامت به اين شركى كه آوردهايد و آنها را در كار خدا دخالت دادهايد كفر مىورزند ! و اى پيامبر ! هيچ كس همچون خداوند دانا و خبير ، تو را از حقائق آگاه نكرد ! »
در اين آيات به قرينة
إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ
، وَ به قرينهء
وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ
مىفهميم كه مراد از شركائى كه
هامش
( 1 ) ذيل آيه 13 و آيه 14 : از سورهء 35 : فاطر