از اين آيه مباركه استفاده مىشود كه بالاخره انسان چنين روزى را در پيش دارد كه تمام اعمال خود را در پيش خود حاضر شده مىبيند و مىيابد ، و مشاهَد و محسوس وجدان مىكند ؛ و اعمال زشتى را نيز كه انجام داده است ، چون ملازم با نفس اوست و اثر نفس اوست ، آنها را نيز حاضر مىيابد ، و از شدّت قبح و ناراحتى و سرافكندگى دوست دارد كه بين او و بين آن اعمال زشت فاصلهء بسيارى بوده باشد .
امّا مع الاسف فاصلهاى نيست و آن اعمال ، ملازم و ملاصق با او هستند ، چون به اراده و اختيار او انجام گرفته است و از آثار و نتائج و مواليد خود اوست ، و لذا با اوست .
حضور انسان نزد خداوند با بدن سيّال از تولّد تا مرگ
در بحث گذشته بيان شد كه : بر اساس هفت مقدّمهاى كه ذكر شد نه تنها معادْ جسمانى است ، بلكه بدن عنصرى با تمام خصوصيّات و لوازم و آثار و نيّات و خفايا و زواياى كردار در پيشگاه پروردگار حاضر مىشود . و نه تنها بدن در آنِ واحد ، بلكه يك بدن سيّال از نقطهء تولّد تا نقطهء مرگ ؛ تمام اين دوران براى انسان حاضر است .
احاطهء نفس بر تمام عوالم ، در مقام جمع الجمع
و نه اينكه اين دوران را انسان در مدّتى كه مثلًا پنجاه سال عمر كرده است ، پنجاه سال مىبيند و پنجاه سال طول مىكشد تا انسان تمام جريانات و اعمالى را كه در پنجاه سال انجام داده است ببيند ؛ بلكه در يك لحظه بر تمام اين اعمال پنجاه ساله احاطه پيدا مىكند . و علّتش هم اين است كه : آن انسان ، ما فوق زمان است و ادراكى كه