دو چيز ديگر را برزخ گويند .
و چون عالمى كه انسان پس از مردن در آنجا بسر مىبرد ، فاصله ايست بين عالم دنيا و قيامت ، آن را عالم برزخ گويند .
حال براى آنكه خصوصيّات عالم برزخ قدرى روشن شود ، ناچار بايد توضيح بيشترى در اين باره داده شود .
بين اين عالَم كه عالم جسم و جسمانيّات است - كه فعلًا در آن زندگى مادّى خود را مىگذرانيم - و بين عالم اسماء و صفات الهى ، دو عالم است : يكى عالم مثال و ديگرى عالم نفس .
عالم مثال را عالم برزخ ، و عالم نفس را عالم قيامت نيز گويند . و انسان تا از اين دو عالم نگذرد به مقام اسماء و صفات الهيّه نخواهد رسيد ؛ كما اينكه انسان تا از عالم برزخ نگذرد به عالم قيامت نمىرسد .
و به مقام اسماء و صفات كلّيّهء الهيّه نمىرسد مگر آنكه از نفس و قيامت عبور كند . و مراد از قيامت در اينجا قيامت كبرى است ؛ چون دو قيامت داريم : يكى قيامت صغرى ، و آن عبارت است از مردن و وارد در عالم برزخ شدن ؛ و بر همين اصل رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود : مَنْ مَاتَ فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُه « هر كس بميرد قيامت او بر پا شده است . » « 1 »
هامش
( 1 ) اين حديث را صدر المتألّهين در « تفسير سورهء أعلى » ص 364 ، از طبع حروفى ؛ و در « تفسير سورهء سجده » ص 88 ، از طبع حروفى آورده است . و اصل آن در « إحيآءُ العلوم » باب المَوت ، ج 4 ، ص 423 است كه گويد :