و در كتاب « الشّيعة و فنون الإسلام » فرمايد : شيخ رشيد الدّين ابن شهرآشوب در اوّل كتابش : « مَعالم العلماء » در جواب ترتيبى كه در تصنيف از غزالى حكايت نموده است كه : اوّلين كتابى كه در اسلام تصنيف شده است كتاب ابن جريج در آثار و حُرُوف التَّفاسير از مجاهِد و عَطاء در مكّه ، و سپس كتاب مَعْمَر بن راشِد صَنْعانى در يمن ، و پس از آن كتاب « مُوَطَّأ » مالك بن أنس ، و سپس « جامع » سُفيان ثَوْرِى مىباشد ، با اين عبارت پاسخ داده است كه : بلكه صحيح آن است كه : اوّلين كسى كه در اسلام تصنيف نمود أمير المؤمنين عليه السّلام ، و پس از او سلمان فارسى رضى الله عنه و پس از او ابو ذر غفارى رضى الله عنه ، و پس از او أصْبَغ بن نُبَاتَه ، و پس از او عُبَيد الله بن أبى رافِع ، و پس از او « صحيفهء كامله » از زين العابدين عليه السّلام بوده است تا آخر گفتارش .
و شيخ أبو العبّاس نَجاشى طبقهء اوَّل از مصنّفين را به مانند ما ذكر كرده است مگر اينكه تعيين سابق از آنها را ننموده است ؛ و همچنين ترتيب ميانشان را بيان نكرده است . و همچنين شيخ أبو جعفر طوسى ايشان را بدون ترتيب ذكر كرده است .
بنابراين شايد شيخ ابن شهرآشوب برخورد كرده باشد بر چيزى كه آن دو بدان برخورد نكردهاند . و الله سبحانه وَلِىُّ التَّوفيق .
تنبيهٌ : حافظ ذهبى در ترجمهء أبان بن تَغْلِب تصريح نموده است كه : تشيّع در تابعين و تابعين تابعين بسيار بوده است با وجود دين و وَرَع و صِدْق . و سپس گفته است : اگر حديث اين جماعت ردّ گردد تحقيقاً جملهاى از آثار نبويّه از ميان رفته است ؛ و اين مفسدهء آشكارى است . - انتهى كلام ذهبى .
در اينجا سيّد حسن صَدْر مىفرمايد : قُلْتُ : در اين گفتارى كه از اين حافظ كبير ظهور نموده است تدبّر كن و شَرَف تقدّم كسانى را كه ذكر نموديم و سپس ذكر خواهيم نمود از تابعين و تابعين تابعين از شيعه درياب ! « 1 »
هامش
( 1 ) « الشّيعة و فنون الإسلام » مطبعهء عرفان صيدا سنهء 1331 هجرى ، ص 69 و ص 70 . * * *