از : يك صفّ و رديفى از كتابت ؛ و از درختان ، صفّى است كاشته شده ، و از مردمان ، گروهى ايستاده . : وَ سَطَرَ فُلَانٌ كَذَا يعنى سَطْر به سَطْر نوشت .
خداوند سوگند ياد كرد به قلم و به آنچه با قلم مىنويسند . و ظاهر سياق آيه مطلق قلم و مطلق نوشتهاى است كه با قلم مىنويسند كه عبارت از مكتوب باشد ؛ به علّت آنكه هم خود قلم و هم كتابتى كه به واسطهء قلم متحقّق مىگردد از أعظم نعمتهاى إلهيّهاى است كه انسان بدان راه يافته است . كه در ضبط و ثبت حوادث غائب از أنظار و معانى و أسرار پنهان و مُختفى در دلها ، تالى تِلو كلام است ؛ و به واسطهء قلم است كه انسان استحضار مىيابد آنچه را كه مرور زمان و يا بُعْد مكان بر روى آن پرده كشيده است .
خداوند سبحانه بر انسان به وسيلهء هدايت او به سوى آن دو چيز ، و تعليم وى را بدان دو چيز ، منّت نهاد ؛ و در گفتار خود فرمود :
خَلَقَ الْإِنْسانَ ، عَلَّمَهُ الْبَيانَ
( سورهء رحمن آيه 3 و 4 ) :
« خداوند انسان را خلق كرد و به دو بيان را آموخت . »
و دربارهء قلم فرمود :
عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ
( سورهء علق آيه 4 و 5 ) :
« خداوندى كه با قلم آموخت ، به انسان تعليم كرد آنچه را كه نمىدانست . »
بنابراين قسم خوردن خداوند به قلم و به آنچه به وسيلهء قلم مىنويسند ، قسم خوردن اوست به نعمت . و حقّاً خداوند در كلام خود به بسيارى از مخلوقات خود از جهت آنكه رحمت و نعمتند سوگند ياد نموده است ، مانند آسمان و زمين ، و خورشيد و ماه ، و شب و روز ، الى غير ذلك حتّى به انجير و زيتون .
بعضى گفتهاند : مراد از لفظ « ما » در گفتارش :
وَ ما يَسْطُرُونَ
مصدريّه است و على هذا مراد از آن كتابت است .
و بعضى گفتهاند : مراد از قلم ، قلم اعلى است كه در حديث وارد است كه : آن اوّل مخلوقى است كه خداوند آفريده است . و مراد از
ما يَسْطُرُونَ
آن نوشتهاى است كه فرشتگان حَفَظه و كرام كاتبون مىنويسند .