و هواى راكد ، و آتش دوّار و متحرك ، و زمين روان » .
و در اثناى خطبهء آن حضرت از وى پرسيدند : آيا كيميا بوده است ؟ فرمود : بوده است و اينك نيز هست . پرسيدند : از چه چيز است آن ؟ فقال : إنّه من الزّيبق الرّجراج ، و الاسرب و الزّاج ، و الحديد المزعفر ، و زنجار النّحاس الأخضر الخور ( الحبور - خ ل ) إلّا توقّف على عابرهنّ « حضرت گفتند : كيميا از جيوهء لغزنده ، و اسرب ، و زاج ، و آهن رنگ شده به زعفران ، و زنگار مس : زنگار سبز رنگ و سست ، اگر بستگى بر اعتبار كننده و سنجندهء آنها نداشته باشد » .
به آن حضرت گفته شد : فهم و ادراك ما به اين مطالب نمىرسد . فقال : اجعلوا البعض أرضا ، و اجعلوا البعض ماء ، و أفلحوا الأرض بالماء ، و قد تمّ « حضرت گفتند : بعض از اين مواد را زمين قرار دهيد و بعضى از آنها را آب ، آنگاه زمين را به واسطهء آب بشكافيد . در اين صورت مسأله تمام است » .
به آن حضرت گفته شد : بر اين مطلب نيز براى ما اى امير المؤمنين توضيح بيشترى بده . فقال : لا زيادة عليه ، فانّ الحكماء القدماء ما زادوا عليه كيما يتلاعب به النّاس « حضرت گفتند : بر آنچه گفته شد توضيح بيشترى نيست ، زيرا قدماى از حكيمان بر اين مطلب توضيح بيشترى ندادهاند به جهت اينكه اين صنعت بازيچهء دست مردم قرار نگيرد » « 1 » .
هامش
( 1 ) - مجلسى در « بحار الانوار » ج 14 ، از طبع كمپانى ، ص 332 در كتاب السماء و العالم ، بحثى در امكان و عدم امكان تبدّل بعضى از فلزات به نوعى ديگر فرموده است . او گويد : كثيرى از عقلاء گفتهاند : مىتوان طلا و نقره را با صنعت ايجاد كرد . و ابن سينا گفته است : امكان اين عمل نيست ، چه رسد به وقوع آن ، زيرا كه فصول ذاتيهاى كه به واسطهء آنها اين اجساد به صورت نوعهاى مختلف در مىآيند امور مجهولى است و ممكن نيست امر مجهول را ايجاد نمود . آرى ممكن است مس را به رنگ طلا در آورند و نقره را به رنگ طلا درآورند و از سرب بيشتر مواد ناقص آن را از آن زائل نمايند ، ليكن اين امور محسوسه جايز است كه فصول اين فلزات نباشند بلكه از عوارض و لوازم آنها باشند .
و از گفتار ابن سينا اين طور جواب داده شده است كه ما قبول نداريم كه اختلاف فلزات در