خود را از علم خود بهرهمند ساخت و بر مواليان و خاصّان خود أسرار علوم و مخفيات دانش را إفاضه كرد ، و پس از آن به عراق آمد و مدّتى در آنجا إقامه نمود ، به هيچ وجه متعرّض إمارت و حكومت نشد و با هيچكس در خلافت منازعه نكرد . آرى كسى كه در درياى بيكران معرفت غرق شود طمع در شطّ ندارد ، و كسى كه به أعلاء نقطه حقيقت ارتفاع يابد از سقوط و نزول درجات دنيوى ترس و واهمه ندارد ، و گفتهاند كه : كسى كه با خدا انس گيرد از مردم وحشت دارد ، و كسى كه به غير خدا انس گيرد قوّه خياليه و وسواس خرمن هستى و شرف او را به غارت خواهد برد . »
احمد أمين مصرى با آنكه نسبت به شيعه بدبين و حتّى اتّهاماتى به آنها مىزند ، درباره حضرت صادق عيه السّلام پس از بيان همين مطالب از شهرستانى مىگويد : إنَّهُ مِنْ أوْسَعِ النّاس عِلْماً و اطّلاعاً ، و به جهت صدقش به صادق ملقّب شد ، بين سنهء 83 تا 148 زندگى كرد . و با آنكه قصد رياست را نداشت معذلك منصور دوانيقى از اذيت و آزار او خوددارى نكرد . آن حضرت باغ نيكوئى در مدينه داشت كه تمام دانشمندان با اختلاف آراء و مذاهبشان در آنجا به حضرت روى مىآوردند . و روايت كردهاند كه از شاگردان او أبو حنيفه و مالك بن أنس ، دو فقيه مشهور بودهاند . و واصِل بن عطاء معتزلى و جابربن حيان شيمى دان معروف از شاگردان او بودهاند . آنگاه احمد امين بعضى از جملات آن حضرت را در باب اراده و قضا و قدر نقل مىكند و از سعهء علم و وفور دانش آن حضرت تحسين مىنمايد . « 1 » بارى دربارهء قيام سيد الشّهداء عملًا و قيام حضرت صادق علماً و ربط اين دو قيام به همديگر بايد كتابها نوشته شود تا حقيقت أمر معلوم گردد . و اينك ما در اينجا سرنخى به دست ارباب تحقيق داديم تا خود دنبال كرده و عظمت آن را دريابند .
و الحمد لله و له الشكر اين جلد هشتم از إمام شناسى از دوره علوم و معارف إسلام در روز دوازدهم شهر رمضان يكهزار و چهارصد و پنج هجريه قمريه در شهر مقدّس مشهد رضوى - على ثاويه آلاف التحية و السّلام - به پايان رسيد و الحمد لله وَحْدَهُ و صلّى اللّه على رسوله و آله .
هامش
( 1 ) - « ظهر الإسلام » ج 4 ، ص 114 و ص 115 .