و پس از آنكه در دروس سابق ، معناى ولايت در لغت و در محاورات روشن شد ، اينك بايد ديد كه نحوهء ولايت آن سروران چگونه است ؟ آيا اكتسابى است و يا موهبتى ؟ و علاوه تصوّر حقيقت اين معنى در حقّ ايشان چگونه است ؟ ما به حمد الله و المنّة در اين درس بطورى بحث خواهيم نمود ، كه همچون آفتاب مسأله روشن شود .
[ معناى توحيد خداوند متعال ]
شكّ نيست كه حقيقت ذات حضرت بارى تعالى بر توحيد است ، و ادلّهء عقليّه و برهان فلسفى از يك ناحيه ، و شهود وجدانى و عرفان قلبى ، از ناحيهء ديگر ، و آيات و روايات متواتره و متضافره ، از ناحيهء سوّم ، همگى بر يك مسير و در يك خطّ مشى ، توحيد ذات اقدس حضرت حقّ متعال را در تمام جهات ، از بديهيّات ، ضروريّات و يقينيّات مىدانند .
يعنى خداوند با جميع مختصّات او از ذات ، و صفات ، و أسماء و افعال ، واحد است ، و در هيچيك از اين مراتب ، شائبه دوئيّت و غيريّت ، مشهود نيست ، و نمىتواند مشهود باشد .
در تمام عوالم و جهان هستى ، ذات مستقلّ قيّوم بالذّات ، و وجود محض بسيط ، و خارج از هر گونه قيد و تعيّن يكى است ، و آن وجود أقدس حضرت حقّ است ، تبارك و تعالى .
و در تمام عوالم ، هر صفتى چون : علم ، و قدرت ، و حيات ، و غيرها ، و هر اسمى چون : عالم ، و قادر ، و حىّ و غيرها بالأصالة و الحقيقة ، اختصاص به ذات حقّ دارد ، و آن علم واحد و قدرت واحده و حيات واحده مىباشند ، و همچنين عالم و قادر و حىّ واحد است ، و اوست ذات اقدس حقّ كه بدين صفات موصوف است . پس صفت علم و اسم عالم واحد است ، و آن براى ذات حقّ متعال است .
و در تمام عوالم و جهان هستى ، هر فعلى بالأصالة و الحقيقة ، اختصاص به خدا دارد ، و هيچ موجودى از موجودات نمىتواند مستقلّا داراى فعلى باشد ، مگر آنكه آن فعل بالأصاله براى خداست ، و تمام أفعال در جهان ، فعل واحدى است ، و همه فعل الله است .
اين مراتب سه گانهء توحيد : يعنى توحيد در ذات ، و توحيد در أسماء و صفات ، و توحيد در افعال ، از خصائص الهيّون است ، و همه بر آن متّفقند ، و بر اين اصل ، هر