روز ، و آسمان و زمين ، و نفس و طبيعت آن ، و ميان رستگارى كسى كه آن را تزكيه مىكند و ناكامى كسى كه آن را در رسوبات گناه و انحراف غرق مىكند سخن به ميان مىآيد . . . و در مثال سوم ارتباطى ميان اول روز و ضحى كه وقت حركت و فعاليت است ، و شب كه هنگام آسايش و خواب است ، و ميان اين چيزها : اين كه وحى از پيغمبر قطع نشده ، و اين كه آخرت بر دنيا فضيلت دارد و اين كه عطا و بخشش خدا عوضى است كه در مقابل رنجها و فداكاريها و بيش از آن به انسان مىدهد تا به آن راضى شود ، مشاهده مىكنيم .
پس از تدقيق در مثالهاى ياد شده بر ما معلوم مىشود كه آنچه به آن قسم ياد شده نمايندهء شهود يعنى طرف آشكار حقايق است ، و آنچه قسم بر آن واقع مىشود نمايندهء غيب يعنى حقايق پنهان و معنوى ، و ارتباط ميان اين دو در عالم تحقيق آشكار مىشود ، و چه بسا كه ما از آن نادانيم يا غافل مىمانيم ، و آيات براى آن مىآيد كه اين ارتباط را بيان و به ما يادآورى كند ، و به همين گونه است در ديگر آيات سوگند قرآن .
2 - در قسم قرآنى درمانى براى غرور بشر است ، تا او را از كبر و گرفتارى ذاتش به گسترهء حقايق بيرون آورد ، چه قسم محتوى يادآورى او است به آفريدههاى عظيمى كه در پيرامون او جاى دارند ، همچون درياهايى كه از او ژرفتر است ، و آسمانى كه گستردهتر ، و كوههايى كه از / 94 جسم او درازتر و حجيمتر است ، و اين توجيه و راهنمايى به حقايقى كه همهء آنها در هنگام ياد خدا كردن با آنها رو به رو مىشويم ، بدون شك هر چه زودتر در نفس او توجهى مثبت به عظمت آفرينندهء جهان پديد مىآورد كه او را به تسليم به پروردگارش راهنمايى مىكند ، و قرآن ، در آن هنگام كه مىگويد :
وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا
« و در زمين به ناز و خرامان راه مرو كه تو نه زمين را مىتوانى بشكافى و نه از بلندى به كوهها خواهى رسيد » . « 4 »
هامش
( 4 ) - الإسراء / 37 .