خود احساس مىكنند . اين ناراحتى و ندامت همان فشار و شلاق وجدان است كه ، بىاختيار از داخل بر جان آنان نواخته مىشود . گاهى فشار روحى و درك زشتى ، در پرتو وجدان ، به جايى مىرسد كه افراد گناه كار به خودكشى دست مىزنند و يا خود را به دادگاهها معرفى مىكنند تا از فشار و ضربات وجدان آسوده گردند و گاهى ديوانه مىشوند .
ولى تأثير قدرت وجدان محدود است ؛ گاهى تكرار جنايت ، قيافهء عمل را دگرگون مىكند و ديدهء وجدان را از كار مىاندازد و در برابر بزرگترين جنايات ، خونسردى خود را حفظ مىكند .
جباران جهان ، مانند حجاج و چنگيز و ناپلئون كه ، از دم شمشير آنها خون مىچكيد ، از قتل و اعدام صدها نفر باك و هراسى نداشتند ؛ زيرا جنايت ، بر اثر تكرار ، زشتى خود را از دست مىدهد و رنگ عملى عادى به خود مىگيرد و احياناً كارهاى زشت ، لباس زيبا مىپوشند .
گاهى اهداف مادى و علاقه به يك هدف پست ، ديدهء وجدان را كور كرده و هر گونه عمل زشتى كه كمك به هدف مىنمايد ، از ديدهء وجدان نابينا ، ضرورى و مطابق قانون عدل و انصاف شمرده مىشود . امروز دو ابرقدرت شرق و غرب دو راه متناقض مىروند و در اين راه جنگها را دامن مىزنند ؛ كشتارها و سيلابهاى خون راه مىاندازند و هركدام عمل خود را با وجدان خود توجيه مىكنند و از كشتن هزاران انسان بىپناه پروايى ندارند ؛ زيرا علاقه به حفظ هدفهاى مادى ، كشندهء وجدان و كوركنندهء ديدهء بصيرت است . عوامل نابيناكنندهء وجدان منحصر به آن چه گفته شد نيست ، بلكه عوامل ديگرى مىتواند وجدان انسان را فريب دهد . قرآن دربارهء فريب خوردن وجدان و زيبا جلوه نمودن بسيارى از اعمال زشت ، علاوه بر آيهء مورد بحث ( آيهء 33 ) در آيات ديگرى نيز بحث نموده آن جا كه چنين مىفرمايد :
« أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَآءُ وَ يَهْدى مَنْ
قرآن و اسرار آفرينش (تفسير سوره رعد) (فارسى) — صفحة 228
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٢٢٨