در پايان چند نكتهاى را تذكر مىدهيم :
1 . « لمز » در لغت به معناى خردهگيرى است ، خواه در حضور و خواه در پشت سر ، ولى « همز » خردهگيرى در غياب را گويند .
2 . مادهء « رغب » هرگاه با حرف « الى » و يا « فى » و يا بدون آنها بهكار رود مقصود از آن ميل و توجه و شوق است و هرگاه با حرف « عن » استعمال شود ، به معناى اعراض خواهد بود ؛ مانند :
« وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ ؛
از طريقهء ابراهيم اعراض نمىكند مگر كسى تن به خوارى و ذلت دهد » .
و در آيهء مورد بحث مقصود از « إلَى اللَّهِ راغِبُون » مقصود همان معناى اولى است .
3 . در قرآن فقط در همين آيه ، لفظ « مسكين و فقير » با هم آورده شدهاست و دانشمندان دربارهء فرق اين دو لفظ ، گفتگوهاى فراوانى دارند كه بيشتر آنها متكى به گواه محكمى نيست و روشنتر از همه آناست كه در برخى از روايات وارد شدهاست كه ، « فقير » كسى است كه تهى دست و قدرت ادارهء زندگى را نداشته باشد ، ولى « مسكين » نوع خاصى از فقير است كه فقر و فاقهء او به سرحدّ پريشانى برسد ، بنابراين افراد فقيرى كه براثر شدت فقر آبروى خود را مىريزند و در خانه هرلئيم و كريمى مىروند و يا علاوه بر فقر با نابينايى و زمينگيرى دست به گريبان هستند ، اينان مساكين از فقرا هستند .
4 . دربارهء مصارف هشتگانه دو مورد را با حرف « فى » بيان كردهاست ؛ مانند « فى الرِّقابِ وَ فى سَبيلِ اللَّهِ » و باقىمانده با حرف « لام » - كه مفيد ملكيت و يا اختصاص است . نكتهء آن اين است كه دو مورد پيش ، دربارهء مصرف زكات است نه مالك زكات و از اين نظر نام آنها را جهت مصرف گذاردهاند ، ولى موارد ششگانهء ديگر ، مانند فقيران و . . . ، مالك زكاتند و يا زكات از آن آنهاست و لذا با « لام » وارد شدهاند . البته حرف « لام » فقط در ظاهر كلمهء « فقراء » وارد شده و در باقى اصناف پنجگانه به خاطر عطف بر « فقراء » در تقدير است .
در سرزمين تبوك (تفسير سوره توبه) (فارسى) — صفحة 197
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص١٩٧