مسلمانان نويد مىدهد كه پيروزى نور خدا ( اسلام ) بر تمام اديان قطعى و خللناپذير است . « 1 » ولى مقصود از اين پيروزى چيست ؟ گاهى تصور مىشود كه منظور پيروزى اسلام از نظر منطق و استدلال است بهطورى كه تمام اديان و ملل جهان در برابر منطق قوى قرآن به زانو در مىآيند ؛ ولى بيشتر مفسّران مىگويند :
مقصود همان انتشار و نفوذ اسلام در تمام اقطار جهان است بهطورى كه پيروزى آن بر ملل واضح و آشكار مىگردد ، هر چند در ظرف تحقق اين خبر قطعى ، اختلاف دارند و هدف از اين خبر پيروزى قطعى ، تحريك افراد با ايمان است كه در راه نفوذ اسلام بكوشند و بدانند ارادهء خللناپذير خدا براين تعلق گرفته استكه آيين حق خود را بهدست شما مؤمنان در روى زمين انتشار دهد .
ظرف تحقق اين خبر چه هنگامى است ؟
اين آيه از يك پيروزى قطعى گزارش مىدهد ، ولى مفسّران در ظرف تحقّق آن اختلاف نظر دارند . برخى گمان كردهاند منظور از پيروزى اسلام ، همان غلبهء برهانى و استدلالى آن است كه بر هر مطلبى از اصول و فروع ، گواه محكم از خرد و فطرت دارد و هيچ آيينى از نظر ثروت علمى و فكرى به پاى اسلام نمىرسد و حتى هنگامى كه پاى تمدن غرب و علوم و حقوق و رسوم و آداب و اخلاق آن به مشرق زمين كشيده شد ، علم و صنعت آن ديدهها را خيره نمود ؛ اخلاق و حقوق و فلسفهء الهى آن كوچكترين جلوهاى نداشت ؛ زيرا مسلمانان كاملتر از آن را از قرنها پيش از پيشوايان خود فراگرفته بودند .
هامش
( 1 ) . گاهى گفته مىشود كه منظور از « لِيُظْهَرَه » اين است كه خداوند پيامبر خود را بر تمام رموز آيين واسرار آن آگاه سازد و مبناى اين تفسير اين است كه ضمير « لِيُظْهَرَه » به « رسول » برمىگردد ؛ نه به « دين حقّ » . در اينكه كلمهء « اظهر » بهمعناى اطلاع دادن بهكار مىرود مورد شك نيست چنانكه مىفرمايد : « فَلَمّانَبَّأتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ » ( تحريم 66 آيهء 3 ) ، ولى گفتار مزبور از دو نظر قابل ملاحظه است : 1 . با بودن مرجع نزديك ، ارجاع ضمير به مرجع دور چندان مناسب نيست . 2 . جمله « لِيُظْهَرَه » به منزلهء جملهء « وَ اللَّهُ مَتِمُّ نُورِه » است كه در آيهء جلوتر آمده است و بدون شك مقصود از اتمام نور ، همان پيروزى است .