اكنون كه اين چهار مطلب را به طور خلاصه ياد كرديم نوبت آن مىرسد كه دربارهء گواهان اعمال انسان با اتكا به آيات قرآن بحث و گفتگو كنيم .
گواهان دادگاه الهى
در روزرستاخيز ، وقتى محاكمهء افراد آغاز مىگردد و پروندهء عمل انسانها در محكمهء عدل خداوند مطرح مىشود ، شهود و گواهان مختلفى بر شيوهء زندگى انسانها و چگونگى اعمال وى در اين جهان ، شهادت و گواهى مىدهند ، به طورىكه براى هيچ قاضى و دادرسى و يا ناظر خارجى شك و ابهامى باقى نمىگذارد .
گواهان روز رستاخيز را دو گروه تشكيل مىدهند :
1 . شاهدان خارجى ، مانند خداوند ، پيامبران ، فرشتگان ، زمين و نقطهاىكه در آن جا مرتكب گناه شده است ؛
2 . گواهان داخلى ، مانند گواهى دادن اعضا ، جوارح و پوست بدن انسان .
و گاهى اين شهادت به گونهء ديگرى انجام مىگيرد كه نمىتوان نام آن را شاهد خارجى و يا داخلى گذارد ، زيرا به جاى اين كه شاهدى بر انجام گناهى ، گواهى دهد ، خود گناه به گونهاى مجسم مىگردد و صدور جنايت را از مجرم قطعى مىسازد ، مثل اين كه عين سخنان خود را از طريق نوار بشنود و عكسهايى را كه در لحظهء صدور جنايت برداشته شده است ببيند .
اينك ، گواهانى را كه قرآن يادآورى فرموده است متذكر مىشويم :
1 . خداوند بزرگ
خداوند در قرآن مجيد در آيات متعددى خود را شاهد اعمال بشر مىخواند .
« لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ » ؛ « 1 »
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 98 .