از سواران تشبيه كنيم كه چون يكى از آنان در دره سقوط كند همهء مردم آن هلاك خواهند شد .
قرآن حالت روانه شدن در پى جامعه را عملى برخاسته از نادانى مىداند ، و رسول اللَّه ( ص ) گفت : « نبايد / 103 هيچ يك از شما بى جهتى مقلد ديگرى باشد ، و بگويد : اگر ديگران نيكى كنند من هم نيكى خواهم كرد ، و اگر بدى كنند من هم بدى خواهم كرد ، بلكه بايد خود را بر آن داريد كه اگر ديگران نيكى كردند شما هم نيكى كنيد ، و اگر بدى كردند از بدى ايشان اجتناب ورزيد » .
از اين حديث چنان نتيجه مىگيريم كه در اسلام حتميات اجتماعى وجود ندارد ، و امكان آن هست كه امور حتمى و ثابت اجتماع به اصرار افراد آن تغيير پيدا كند ، ولى عادت مردم بر آن جارى شده كه از حالت اجتماعى پيروى كنند ، مگر كسانى كه خدا آنان را از اين تقليد باز دارد ، و به همين سبب همه در جزا با يكديگر شريكاند .
الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
امروز به جزاى آنچه كه كرده بوديد خواهيد رسيد .
اگر پروردگار ما گفته بود : ( اليوم تجزون بما كنتم ) احتمال آن مىرفت كه جزا از غير جنس عمل بوده باشد ، ولى حذف باء تأكيدى بر آن است كه جزا خود عمل ارتكاب شدهء به وسيلهء شخص است .
[ 29 ]
هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ
اين كتاب ما به حق با شما سخن مىگويد .
نطق كتاب ممكن است به سبب آشكار بودن اعمال بوده باشد ، و گاه امكان آن هست كه با پيدا شدن صوت همراه شود ، و قرآن كريم به چنين معنايى در اين گفته اشاره كرده است كه :
حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ * وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ . . .
تا آن گه كه به دوزخ در آيند ، گواهى دهد بر ايشان گوشها و چشمها و پوستهاى ايشان به آنچه در دنيا مىكردند * و پوستهاى خويش را گويند كه چرا