هر چند كه منظور از اين آيات ذكر قلبى است ؛ ولى چنان كه در روايات گذشته گفتيم بعيد نيست كه شامل ذكر زبانى هم بشوند .
در كافى از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه آن حضرت فرمودند :
« مِنْ اشَدِّ ما فَرَضَ اللهُ عَلى خَلْقِه ذِكْرُ اللهِ كَثيراً ؛ « 1 »
از جمله سخت ترين كارهايى كه خداوند به عهده بندگانش گذاشته اين است كه بسيار ياد خدا كنند . »
و سپس فرمودند :
« لا اعْنى سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمدُ لِلهِ وَ لاالهَ الّا اللهُ وَ اللهُ اكْبَر وَ انْ كانَ مِنْهُ وَ لكِنْ ذِكْرُ الله عِنْد ما أحَلَّ وَ حَرَّمَ فَانْ كانَ طاعةً عَمِلَ بِها وَ انْ كانَ مَعْصِيَةً تَرَكَها ؛ « 2 »
منظورم به زبان آوردن ذكر تسبيحات اربعه نيست گر چه شامل آن هم مىشود ، ولى منظور من ياد خدا در برخورد با هر حلال و حرامى است كه اگر اطاعت بود آن را به كار بندد و اگر معصيت بود آن را رها كند . »
و در جاى ديگرى فرمودند :
« ما مِنْ شىءٍ الّا وَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهى الَيْهِ الّا الذِّكْرَ فَلَيْسَ لَهُ حَدٌّ يَنْتَهى الَيْهِ فَرَضَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ الفَرائِضَ فَمَنْ ادّاهُنَّ فَهُوَ حَدُّهُنَّ وَ شَهْرَ رَمَضانَ فَمَنْ صامَهُ فَهُوَ حَدُّهُ وَ الْحَجَّ فَمَنْ حَجَّ فَهُوَ حَّدُّهُ الَّا الذِّكْر فَانَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ يَرْضَ مِنْهُ بِالْقَليل وَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ حَدّاً يَنْتَهى الَيْه ؛ « 3 »
هر چيزى بدون شك حد و مرزى دارد ، مگر ذكر كه هيچ حدى ندارد تا به آن منتهى شود . خداوند تعالى نمازهاى فريضه را واجب گردانيد . لذا هر كس آنها را به جا آورد تا مرز آنها پيش رفته است . ماه رمضان را هر كس روزه بدارد تا مرزآن پيش رفته است . حج
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 80 ، ( باب اجتناب المحارم ) ، ح 4 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان ، ص 498 ، ( باب ذكرالله عزوجل . . . ) ، ح 1 .