او را از آنجا كه گمان نمىبرد بهره مند مىنمايد و هر كس كه - امورش را - به خدا واگذار كند او برايش بس است ، خداوند به كارش مىرسد . خدا براى هر چيزى اندازه اى قرار داده است .
لذا مىبينيم كه خداوند در آغاز به تقوا امر فرموده و سپس به توكل فرمان داده . پس از آن ، علت اين امر را تقدير خداوند براى بندگانش دانسته است كه از جمله تقديرات ، همان اعتماد به اوست . تقدير توكل نيز همان تقوى است كه آن هم شرط اقتضاى عنايت الهى است .
در امور مادى هم معناى توكل و اعتماد به او جلب وسايلى است كه خداوند در دسترس شخص قرار داده است . كلام الهى است :
. ؛
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
« 1 » با آنها هم در كار مشورت كن ولى وقتى قصد انجام دادن كارى كردى به خداوند توكل كن كه خداوند توكل كنندگان را دوست مىدارد .
لذا كسى كه قصد چيرگى بر باطل را داشته باشد ناچار بايد نيروها را تجهيز كرده و سختى ها را به جان بخرد و بداند كه موفقيت فقط از جانب خداوند ميسر است ، لذا بايد به خدا توكل كرد . كسى كه قصد تقرب الهى نيز داشته باشد ناگزير است كه به تخليه ، تحليه ، تحمل و صبر بر مشكلات ، پاى مردى در عبادات و در برابر معصيت ها صبر نمايد ، و بداند كه توفيق او جز از جانب خدا ميسّر نيست .
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيه 159 .